A. van den Enden
Erelijst gesneuvelden > Namenlijst slachtoffers VK
Achternaam: Enden Tussenvoegsels: van den
Voornamen: Adrianus
Voorletters: A.
Rang: Sold.
Mil. onderdeel: Kon.Ned.Brig.Prinses Irene
Geboorteplaats: Princenhage
Geboortedatum: 01-11-1909
Overlijdensplaats: Dunstable-Berkshampslead, Bedfordshire
Overlijdensdatum: 25-09-1943
Begraafplaats: Borough Cemetery te Wolverhampton Gemeente Wolverhampton
Provincie: Staffordshire
Land: Verenigd Koninkrijk
Vak: WP
Nummer: 35
Bron foto grafsteen: OGS
Familie en jeugd
Adrianus was een zoon van Adrianus van den Enden (1875–1947) en Wilhelmina Franken (1873–1944). Zijn ouders kregen samen negen kinderen:
- Johannes (1901–1965);
- Johanna (1904–1989);
- Johannis (1905–1977);
- Petronella (1906–1907);
- Petronella (1908–1973);
- Adrianus (1909–1943);
- Marinus (1912–1983);
- Wilhelmus (geboren in 1914);
- Cornelis (geboren in 1916).
Adrianus trouwde op 31 augustus 1932 in Breda met Antonia Rasenberg, geboren op 30 november 1908 in Hooge en Lage Zwaluwe. In de militaire registratie wordt haar achternaam geschreven als Rosenberg. Het echtpaar woonde aan de Oranjeboomstraat 85 in Princenhage en kreeg samen twee kinderen.

Adrianus van den Enden (foto: P.J. van den Enden)
Beroep en militaire dienst
Adrianus was van beroep chauffeur. Hij werkte als chauffeur bij een busbedrijf in Breda.
Uit zijn bewaard gebleven militaire registratie blijkt dat hij vóór de Tweede Wereldoorlog bij het Nederlandse leger had gediend. Hij behoorde tot het wapen der infanterie. Als vredesonderdeel staat het 6e Regiment Infanterie (6 R.I.) vermeld. Tijdens de mobilisatie was hij ingedeeld bij 3-II-30 R.I.
Zijn militaire gegevens vermelden verder:
- Lichting: 1929;
- Functie waarvoor hij was opgeleid: chauffeur;
- Aankomst in Engeland: 10 juni 1940.
Op 10 juni 1940 bereikte Adrianus Engeland. Hij behoorde daarmee tot de Nederlandse militairen die na de capitulatie van Nederland naar Groot-Brittannië waren uitgeweken en daar hun militaire dienst voortzetten.
Volgens het krantenbericht over zijn begrafenis was hij op het moment van zijn overlijden al drieënhalf jaar lid van de Brigade.
Het dodelijke verkeersongeval
Op zaterdagavond 25 september 1943 was Adrianus samen met enkele collega's in een open vrachtwagen onderweg naar een bioscoopvoorstelling in Luton.
Op de openbare weg tussen Dunstable en Berkhamsted, in de omgeving van Little Gaddesden en nabij Ashridge Camp, sprongen Adrianus en zijn collega Piet Slits uit de laadbak. Zij werden vervolgens door een achteropkomende personenauto overreden en kwamen beiden om het leven.
De militaire administratie vermeldt dat het ongeval omstreeks 23.05 uur plaatsvond, nabij de wachttent van het hoofdkwartier van de Brigade.
In het officiële dossier staat dat Adrianus als gevolg van de aanrijding op 25 september 1943 het leven verloor. De Britse luitenant-kolonel Milner van het British Liaison Headquarters zou een brief met een condoleance aan de familie overbrengen.
Het Rode Kruis werd ingeschakeld om de familie in Nederland te waarschuwen.


Bidprentje (Bron C. Hijszeler)
De laatste eer aan twee kameraden
Een bijzonder document over de begrafenis van Adrianus en Piet Slits werd gevonden door Pieter-Jan van den Enden, een achterneef van Adrianus. Hij trof het krantenbericht van 8 oktober 1943 aan tussen de papieren van zijn grootvader.
Het bericht beschrijft de gezamenlijke uitvaartplechtigheid en de militaire eerbewijzen die de twee mannen kregen.
De laatste eer
Het was een mooie Septembermorgen toen een eenvoudige, maar plechtige stoet zich verzamelde bij de katholieke kerk in T....., om de laatste eer te bewijzen aan twee kameraden A. van den Enden en P. Slits, die op 25 september door een zoo droevig ongeval om het leven zijn gekomen.
De kisten, gedekt met de Nederlandsche vlag, gedragen door vrienden en gevolgd door alle belangstellenden werden door de Geestelijkheid bij den Kerkingang opgewacht. Het soldatenkoor zette gregoriaanse gezangen in terwijl de vrienden de kisten links en rechts van het Hoofdaltaar opstelden.
De heilige mis werd door den Aalmoezenier, Fr. Cuyten opgedragen, terwijl eenige soldaten als misdienaren dienst deden. Het soldatenkoor zong plechtige de stemmige requiem.
Na de heiligemis en de absoute brachten de dragers het stoffelijk overschot van hun vrienden naar de gereedstaande auto's en alle aanwezigen begaven zich naar de Merridale Road, waar de stoet zich opstelde voor den gang naar de laatste rustplaats. 'n Heel plechtig oogenblik was het betreden van het kerkhof onder den zang van "In Paradisum".
Pater Cuyten, bijgestaan door den Pastoor van de kerk nabij het kamp, leidde de begrafenisplechtigheid, besloten door een gezamelijk gebed voor de overledenen. Daarna trad Kapitein W. naar voren, in zijn hoedanigheid van Commandant van de Transport-Afdeeling, waartoe de beide overledenen behoorden. Hij bracht in 'n korte toespraak in herinnering hoe beide overledenen in Nederland, België en Noord-Frankrijk den oorlog hadden meegemaakt en nu reeds drie en een half jaar lid waren van de Brigade in Engeland. Namens alle kameraden, chauffeurs verspreid over de verschillende eenheden van ons leger, nam hij plechtig afscheid van hen en memoreerde de leege plaats die zij achterlieten, in de harten van vrienden, zoowel in het leger als van de burgers, die door hun aanwezigheid hier de overledenen eerden. "Zij zijn ons voor gegaan naar de plaats, waar wij eens zullen volgen. Dat zij rusten in Vrede". Hierop sprak Kapitein S. in het Engelsch, in zijn functie als Verbindingsofficier en bracht de laatste groet namens het Britsche geallieerde leger.
Nadat verschillende bloemstukken rond beide groeven zijn gelegd, bracht het vuurpeloton het salvovuur.
Na een oogenblik stilte trad de Brigade-Commandant naar voren, gevolgd door de overige aanwezigen, om een voor een den laatste Militairen groet te brengen.
Hiermede was de plechtigheid afgeloopen.
Maar onzen kameraden zullen nog lang na dezen dag voortleven in de herinnering van vele vrienden, die zij hier in Engeland gevonden en gemaakt hadden.
De militaire administratie na zijn overlijden
De bewaard gebleven militaire registratie geeft een bijzonder inkijkje in de afhandeling van het overlijden.
Op de achterzijde van zijn persoonskaart staan verschillende aantekeningen:
- 25 september 1943: het dodelijke verkeersongeval.
- 30 september 1943: Adrianus werd in Wolverhampton ter aarde besteld.
- 6 oktober 1943: een brief van luitenant-kolonel Milner van het Britse Liaison Headquarters over het overbrengen van de condoleance aan de familie.
- 7 oktober 1943: het Rode Kruis werd verzocht de familie in Nederland te waarschuwen.
- 13 oktober 1943: het Rode Kruis werd opnieuw in kennis gesteld om de familie te waarschuwen.
- 17 mei 1945: de burgemeester van Breda verzocht de familie in te lichten.
Het is opvallend dat de familie in Nederland pas na de bevrijding opnieuw via de burgemeester werd benaderd.
Zijn laatste rustplaats
Adrianus werd op 30 september 1943 begraven op de Borough Cemetery in Wolverhampton. Zijn graf bevindt zich in vak WP, graf 35.
Ook zijn collega Piet Slits werd op deze begraafplaats ter aarde besteld, in vak WP, graf 12.
De gezamenlijke begrafenis was een indrukwekkende plechtigheid. De kisten waren gedekt met de Nederlandse vlag. Er waren Nederlandse en Britse militairen aanwezig en een vuurpeloton bracht de laatste militaire groet.
Bronnen en dank
- Militaire persoons- en overlijdensregistratie van Adrianus van den Enden.
- Krantenbericht van 8 oktober 1943, gevonden door Pieter-Jan van den Enden in de familiepapieren van zijn grootvader.
- Familiegegevens en genealogische informatie.
- Oorlogsgravenstichting (OGS), foto grafsteen.