Zeeland - Prinses Irene Brigade

Ga naar de inhoud

Zeeland

In Nederland
De Prinses Irene Brigade in Zeeland (1944–1945)

De aankomst in Zeeland


Na de zware gevechten in Frankrijk, België en Zuid-Nederland was de Prinses Irene Brigade flink uitgedund door gesneuvelden, gewonden en zieken. Op 16 november 1944 werd de Brigade naar de Zeeuwse eilanden verplaatst.
Bij aankomst troffen de militairen een zwaar getroffen gebied aan. Walcheren stond voor een groot deel onder water als gevolg van de geallieerde bombardementen op de zeedijken. De bevolking, voor zover niet geëvacueerd, had zich teruggetrokken op de hoger gelegen en droog gebleven plaatsen. In Middelburg stond een deel van de stad onder water en waren veel gebouwen verwoest. Ook Vlissingen was zwaar gehavend, evenals verschillende plaatsen op Zuid-Beveland.

Nabij Middelburg

De Zeeuwse eilanden lagen nog steeds in het frontgebied. Bovendien was de haven van Antwerpen van levensbelang voor de geallieerde oorlogsvoering. De Duitsers konden de bevoorrading van de geallieerden ernstig bemoeilijken wanneer zij opnieuw de controle over de Scheldemonding zouden krijgen. Daarom bleven de Zeeuwse eilanden voor beide partijen van groot strategisch belang.

Het ondergelopen Domburg per 'duck'

De Brigade kreeg de opdracht de kuststrook op de Zeeuwse eilanden te bewaken en te verdedigen tegen eventuele Duitse aanvallen.

Gevechtsgroep I werd gelegerd in de H.B.S. te Middelburg. Gevechtsgroep II bezette Veere, van waaruit secties werden geplaatst bij de Sloedam en in Vrouwenpolder. Gevechtsgroep III werd ondergebracht in Oostdijk, net buiten Wolphaartsdijk, aan de Veerweg. De eenheid verbleef daar op de boerderij 'Hof Bijster' van de familie Driedijk.  

De Verkenningsafdeling op Noord-Beveland

Leden van de Recce bij het woonhuis van de familie Driedijk

De manschappen van Gevechtsgroep III verbleven op de boerderij van de familie Driedijk. De militairen sliepen boven de stal, waar de slaapplaatsen met strobalen waren afgezet.
Het zoontje van de familie, Jan Wigard, mocht daar als elfjarige jongen enkele weken logeren. Hij werd door de militairen flink verwend. Hij leerde schieten van chauffeur Bruno (tweede van links op de tweede rij) en van een Zuid-Afrikaanse Nederlander, een zogenoemde Springbok, die eveneens Jan heette (links op de bovenste rij). Op de foto staat verder, vijfde van links op de tweede rij, opper Kramer. Het hondje Blacky van Bruno zit onderaan links.

Gevechtgroep III bij Oostdijk

De artilleriebatterij van de Prinses Irene Brigade was van 16 tot en met 26 november 1944 in Arnemuiden gestationeerd. De batterij was ondergebracht in twee rijnaken. De staf verbleef in Goes en de Trein- en Herstellingsafdeling in Nieuw Borgvliet, nabij Bergen op Zoom. De aanvullingstroepen waren op dat moment nog steeds in Deurne gelegerd.

De Verkenningsafdeling, ook aangeduid als de Recce, kwam terecht op Noord-Beveland. Zij stond onder bevel van de 52e Verkenningsafdeling, onder leiding van luitenant-kolonel Hankey. Via Kortgene werd de eenheid rondom Colijnsplaat gelegerd.
De plaatselijke bevolking werd gevraagd de Irene-mannen in huis te nemen. De soldaten waren royaal met hun wittebrood, scheepsbeschuit, blikjes vlees en boter. Het front lag even ten noorden van Colijnsplaat. Schouwen-Duiveland was nog steeds in Duitse handen. Overdag werden door de Verkenningsafdeling drie waarnemingsposten aan de kust ingericht.
Langs de dijk stonden kleine stenen gebouwtjes van Rijkswaterstaat. Deze werden tijdens koude nachten door de patrouilles als schuilplaats gebruikt. Het waren lange weken van onafgebroken wachtlopen.

Een van de militairen herinnerde zich een incident waarbij een luitenant tijdens het waarnemen boven de dijk werd getroffen:

'We lagen achter de dijk en het geweervuur kwam van de andere zijde. Ondanks onze waarschuwingen stak de 'luit' zijn hoofd boven de dijk om zich met een verrekijker van de situatie op de hoogte te stellen en het was meteen gebeurd met hem. Een (toevals-)treffer trof hem in zijn hoofd.....'

De Duitse patrouille op Noord-Beveland – 24 en 25 november 1944
In de nacht van 24 op 25 november 1944 vond op Noord-Beveland de eerste grote actie van de Verkenningsafdeling plaats.
Een Duitse patrouille van 26 man landde die nacht op de verkeerde plaats aan de kust van Noord-Beveland. De opdracht van de groep was om bepaalde waterwerken op te blazen. De Duitsers begaven zich naar de dichtstbijzijnde boerderij, die van de familie De Regt. Daar knevelden zij de boer en zijn vrouw. Vervolgens stalen zij een boerenkar, die zij vol laadden met de meegenomen explosieven.
Twee getuigen, M. Neerhout, een boerenknecht, en landbouwer M.L. Fortuin, die in de buurt van de landingsplaats woonde, waarschuwden de Verkenningsafdeling in Colijnsplaat. De manschappen waren daar ondergebracht in de hotels Zeelandia en Patrijs.

Ltn. I. Havelaar

Na enige twijfel stuurde kapitein Immink luitenant I. Havelaar met twee carriers naar de plaats van de landing. Bij een nabijgelegen afwateringssluis kwam het tot een hevig vuurgevecht. Luitenant Havelaar sneuvelde daarbij. Nadat ook de Duitse commandant was gedood, gaven de overgebleven Duitsers zich over.
Tijdens de verhoren van de krijgsgevangenen werd duidelijk hoe groot de ramp had kunnen zijn wanneer hun opdracht was geslaagd. Met de grote hoeveelheid meegenomen springstof moest een afwateringssluis worden opgeblazen, waardoor grote delen van het eiland onder water zouden komen te staan.
Daarnaast was het de bedoeling de mannelijke bevolking van Colijnsplaat bijeen te drijven in de Nederlands-Hervormde kerk en deze vervolgens op te blazen.
De actie van de Nederlandse Verkenningsafdeling oogstte veel waardering bij de Britse legerleiding. De commandant van de 156th Infantry Brigade van de 52nd Lowland Division schreef daarom een brief aan de commandant van de 52e Verkenningsafdeling:

"I would like to express to all concerned my appreciation of the very smart piece of work of roun-ding up the enemy raiding party which landed in North Beveland on the 25th November 1944.
In particular I would like to congratulate the Recce Sqn of the Netherlands Brigade in playing a major part in frustating an enemy attempt to a part of liberated Holland."

C. Barclay, Brg. Comd.
156 Inf. Bde.

Op 29 november bracht de minister-president een bezoek aan de Brigade.

Verplaatsingen en bewaking van de Zeeuwse eilanden
Gedurende november en december werden de verschillende onderdelen van de Brigade met enige regelmaat verplaatst.
Een belangrijke verandering vond plaats op 27 november 1944. De 52nd Lowland Division vertrok en haar taak werd overgenomen door No. 4 Commando. Vanaf dat moment viel de Prinses Irene Brigade onder het bevel van dit commando.

Halverwege december was de Brigade als volgt over de Zeeuwse eilanden verdeeld:

  • De staf bevond zich in Middelburg.
  • Gevechtsgroep I was gelegerd in Middelburg en Vlissingen.
  • Gevechtsgroep II bevond zich op de noordpunt van Walcheren en kreeg de opdracht de kust te verdedigen tegen mogelijke vijandelijke landingen.
  • Gevechtsgroep III was gelegerd op Zuid-Beveland, bij het Kanaal door Zuid-Beveland en de noordkust.
  • De Verkenningsafdeling en de artillerie bevonden zich op Noord-Beveland.
  • De Trein- en Herstellingsafdeling verbleef in Bergen op Zoom.

Een herinnering van een militair van Gevechtsgroep III geeft een mooi beeld van het dagelijkse leven in deze periode:

'Enkele bevoorradingsschepen waren op Duitse zeemijnen gevaren en de lading die bestond uit honderden blikken verrijkte melkpoeder spoelde aan op het strand. Hans van Dam (GG III) bleek een meester flensjesbakker te zijn. Binnen de kortste tijd waren we kilo's aangekomen.'

















Patrouille  bij Vrouwenpolder      

Een DUKW in actie.                                           

Bij het inrichten van de bewakingsposten op Walcheren werd dankbaar gebruikgemaakt van de bestaande Duitse versterkingen die deel hadden uitgemaakt van de Atlantikwall. Over een afstand van ongeveer vijf kilometer tussen Vrouwenpolder en Oostkapelle werden vier posten bezet. Iedere post bestond uit een officier en tien manschappen.
Ook het contact met de plaatselijke bevolking leverde soms bijzondere herinneringen op:

Met de boeren in Vrouwenpolder ruilden we onze vierkante, vaste wittebroden tegen verse tarwebroden. Wij waren blij iets anders te eten en zij waren nieuwsgierig naar dat bijna exotische brood.'


Irenemannen bij Duitse bunkers op Walcheren  

Gevechtsgroep II was door het ondergelopen gebied op Walcheren geïsoleerd geraakt. De manschappen versterkten hun stellingen zo goed mogelijk. Daarbij maakten zij gebruik van mijnen en buitgemaakte Duitse mitrailleurs.
Op 15 december kregen zij ook de beschikking over enkele amfibievoertuigen, de zogenoemde DUKW's. Deze voertuigen waren van groot belang voor het vervoer over het ondergelopen terrein en de verbindingen tussen de verschillende posities.


De zgn. Dukw nabij Veere (foto V. van Ginneke)

De Duitse mini-onderzeeboten voor de kust van Walcheren

1-persoons Biber duikboot (Bron: onbekend)


2-persoons Seehund duikboot met torpedo (Bron: onbekend)

Kort voor Kerstmis 1944 waren Duitse een- en tweepersoonsonderzeeboten bijzonder actief in de Westerschelde en voor de kust van Noord-Beveland. Hun opdracht was het verhinderen dat grote voorraden de haven van Antwerpen bereikten.

Op 24 december werd een onderzeeboot waargenomen waarvan alleen de periscoop zichtbaar was. De wachtpost meldde de waarneming via de radio. De onderzeeboot werd vervolgens door twee vliegtuigen aangevallen.
Drie mariniers van Gevechtsgroep II, Haarsma, Bossche en Ritschi, lagen in de Duitse bunker 'Flensburg' tussen Domburg en Vrouwenpolder. Op diezelfde dag naderde een Duitse miniatuuronderzeeboot tot op ongeveer 500 meter van de Walcherse kust. De drie mariniers beschikten op dat moment slechts over vier geweren en één Bren-gun. Een tegenactie was daardoor niet mogelijk. Na ongeveer een half uur verdween de onderzeeboot weer uit het zicht.
Om bij een volgende ontmoeting beter voorbereid te zijn, stelden de mariniers uit oude onderdelen drie mitrailleurs samen: één Amerikaanse Browning en twee Duitse Spandau's.
Dat deze voorzorgsmaatregel niet overbodig was, bleek de volgende dag.
Op 25 december 1944 naderde opnieuw een Duitse onderzeeboot tot op ongeveer 800 meter van de kust. Toen het vaartuig deze afstand had bereikt, openden de mariniers met de drie mitrailleurs het vuur. Er werden ongeveer 450 patronen verschoten.
De onderzeeboot verdween met een open klep in verticale stand in de diepte. Tien minuten later verscheen echter opnieuw een onderzeeboot. Deze werd tot ongeveer 1.000 meter laten naderen, waarna opnieuw het vuur werd geopend. Ditmaal werden ongeveer 150 patronen verschoten. Na een enorme ontploffing, waarbij wrakstukken op het strand terechtkwamen, vloog de onderzeeboot uit elkaar.
Van een derde onderzeeboot raakte de stuurman bewusteloos. Het vaartuig spoelde aan op de zeedijk bij Westkapelle. De Duitse marineman werd gevangen genomen.
Een van de betrokken militairen herinnerde zich de gevangengenomen Duitser:

'Het was een grote onbeschofte kerel, die onze mannen in het gezicht spuwde, dat had hij niet moeten doen!'

Kerstmis en de jaarwisseling op Noord-Beveland

De verkenningsafdeling in Noord-Beveland

Ook de Verkenningsafdeling in Colijnsplaat beleefde een bijzondere kerst.
Een van de militairen herinnerde zich het kerstdiner in hotel Zeelandia:

'Met kerst kreeg de Recce in Colijnsplaat een kerstdiner. Ik herinner me dat er iemand met een drietonner naar Antwerpen was gestuurd om daar wat drankrantsoenen op te halen. De drietonner was helemaal vol, maar de volgende dag was bijna alles op. In hotel Zeelandia in Colijnsplaat werd het kerstdiner gehouden. Volgens een Engelse traditie, die nu nog steeds bestaat, zaten tijdens het kerstdiner ook de messbediendes aan tafel.
De onderofficieren bedienden en het toetje werd opgediend door officieren. Schitterend, dan zat je daar vol trots. Dat vond ik mooi.'

Op 28 december ontstond het vermoeden dat de Duitsers ongeveer 4.000 man op Schouwen-Duiveland hadden samengetrokken. Uit vrees voor een mogelijke invasie werden op 28 en 29 december Gevechtsgroep I uit Middelburg, het pantserafweergeschut van Gevechtsgroep III uit Kapelle en onderdelen van de Verkenningsafdeling van Noord-Beveland naar Noord-Walcheren verplaatst.
Op 31 december bezette de Verkenningsafdeling het dorp Kats.
Een militair herinnerde zich de jaarwisseling en de nieuwjaarsparade in Goes:

'Ik kon de Nieuwjaarsparade in Goes bijwonen: iets onvergetelijks! Een prachtige winterdag en de kapel van de Royal Marines liep in gala-uniform met tijgervellen over dat lichtbesneeuwde plein.'

Op 1 januari 1945 werd met een mitrailleur door Gevechtsgroep I een Duits vliegtuig neergehaald.
Op 2 en 3 januari werd ook Gevechtsgroep III naar Walcheren verplaatst. Daarmee waren de drie gevechtsgroepen weer bij elkaar. De verwachte Duitse aanval op 3 januari bleef echter uit.
De Duitsers hadden inmiddels een nederlaag geleden tijdens het Ardennenoffensief. De geallieerden hervatten daarop hun voorbereidingen voor de verovering van het gebied tussen de Rijn en de Waal.

Het vertrek van de mariniers en de komst van I-3 R.I.
Begin februari besloot de regering in Londen dat de mariniers per 1 april 1945 uit de Prinses Irene Brigade moesten worden teruggetrokken. Zij moesten weer beschikbaar komen voor hun oorspronkelijke bestemming: de Nederlandse Mariniersbrigade.
Het vertrek van de mariniers had ook gevolgen voor de organisatie van de Brigade. De Verkenningsafdeling moest worden opgeheven en het daarvoor geschikte personeel werd bij Gevechtsgroep II ingedeeld.
De marinierseenheid van deze gevechtsgroep werd op 9 februari naar de Willem III-kazerne in Vlissingen verplaatst en vervolgens naar Zoutelande.
Op 11 maart 1945 kwam het I-3 R.I. onder bevel van de Prinses Irene Brigade te staan. Dit onderdeel was ontstaan uit het in België opgerichte Wachtbataljon III. In november en december 1944 had het onder bevel gestaan van de 105 AA Brigade en werd het door de Engelsen het 'Paris Batt' genoemd.
Op 18 december 1944 kreeg het onderdeel de naam I-3 R.I. en werd het uitgebreid tot vijf compagnieën.
Op 10 maart werd het I-3 R.I. naar Walcheren, Zuid-Beveland en Tholen verplaatst. De staf werd in Middelburg gelegerd. Eén compagnie werd in Goes geplaatst, één in Vrouwenpolder, één in Wemeldinge en twee compagnieën op Tholen.

Landmijnen en andere gevaren
De winter van 1944–1945 was bijzonder koud en het werk op de Zeeuwse eilanden was niet zonder gevaar. De militairen moesten voortdurend rekening houden met mijnen en achtergebleven Duitse explosieven.
Een van de militairen vertelde over een ernstig ongeluk met opgegraven landmijnen:

'Op een pleintje in een klein stadje lagen een paar honderd opgegraven landmijnen opgestapeld, afgezet met een wit lint. Een van ons kon zijn nieuwsgierigheid niet bedwingen en ging even achter dat lint kijken. Wat er precies gebeurd is weet ik niet, maar seconden later vloog alles de lucht in. We hebben niets meer van hem teruggevonden.'

Landmijn('tellermine')

Op 9 maart 1945 kwamen drie militairen van Gevechtsgroep I om het leven bij een explosie van een Duitse antitankmijn:

Een militair beschreef de gebeurtenis:

'Op 9 maart 1945 kwamen drie man van de Ie gevechtsgroep op één motorfiets uit Domburg. Het waren Burger, Stenfert-Kroese en Vermeulen en op goed geluk sloegen zij het pad in dat ik de vorige dag had gevolgd. Halverwege reden ze op een tellermine die in het midden van het pad op de grond lag. Alle drie waren ze op slag dood. Bij onderzoek bleek dat het hele pad met antitankmijnen was bezaaid. Dit soort mijnen is op een bepaalde druk afgesteld en een voetganger kon er meestal zonder risico opstappen.
Het gezamenlijk gewicht was zo groot dat het ding afging. Het zou niet gebeurd zijn alleen of met zijn tweeën.'

Ook in Vrouwenpolder vielen slachtoffers. De militairen Paauwe en Wieringa kwamen om het leven toen zij een granaat in de loop van een door de Duitsers achtergelaten kanon wilden schuiven. Boven in de loop bleek echter al een granaat te zijn achtergelaten. De gevolgen waren fataal.
Het werk dat tijdens deze koude wintermaanden moest worden uitgevoerd, was niet alleen onaangenaam, maar ook gevaarlijk. Regelmatig vielen er gewonden door boobytraps en mijnongevallen.

Naast de vijf hierboven genoemde slachtoffers waren er nog verschillende andere militairen te betreuren:

Het bezoek van koningin Wilhelmina aan Zeeland

Monument in Eede

Op 13 maart 1945 stak koningin Wilhelmina vanuit België bij het Zeeuws-Vlaamse grensdorp Eede de Nederlandse grens over.

Een ooggetuige herinnerde zich de voorbereidingen voor haar komst:

'De Koningin werd om 12.30 uur te Eede, nabij Aardenburg, verwacht. Behalve de commissaris der Koningin jhr. mr. J. Quarles van Ufford, brigadier W. Underhill, kapitein-ter-zee J. van Leeuwen waren er nog vele anderen. De bevolking was kort tevoren door de stadsomroeper gewaarschuwd en was bezig naar de grenspost te komen. Met meel, dat nog minder schaars was dan verf of kalk, was een lijn getrokken om de grenslijn aan te geven.
Ook was er een vlag gehesen aan een primitieve mast en alle kapotgeschoten huizen langs de weg daar naartoe vertoonden alle hun rood, wit en blauw.'

Op 15 maart bezocht koningin Wilhelmina het ondergelopen Walcheren. Zij maakte een tocht door Middelburg en bezocht per amfibievoertuig ook Westkapelle en Domburg. De toestand van het eiland maakte diepe indruk op haar.

Zij schreef daarover:

'Het was een koude, onvergetelijke tocht. Welk een tragische aanblik bood nu het eens zo schilderachtige Walcheren: één groot watervlak zover men kon kijken, met overal verdronken torens en boerderijen, en bomen die geen jong groen meer zouden geven.'

Klik hier voor filmbeelden van koningin Wilhelmina en de bevrijding van Zuid-Nederland

Bezoek Koningin Wilhelmina te Walcheren  (Bron: onbekend)

Op 16 maart bezocht de koningin in een DUKW de Prinses Irene Brigade. In haar toespraak bedankte zij de Brigade voor haar optreden en voor haar aandeel in de bevrijding van Nederland.
Op dezelfde dag bezocht zij ook de Prinses Irene-kazerne in Bergen op Zoom, waar de aanvullingstroepen voor haar defileerden.
Ondertussen was er dringend behoefte aan versterking. Er lagen verschillende plannen op tafel die een ingrijpende reorganisatie van de Brigade zouden betekenen. Eén daarvan voorzag zelfs in opheffing van de Brigade.
Deze plannen gingen uiteindelijk niet door. De Engelse 21e Legergroep had de Brigade namelijk taken toebedacht bij de komende gevechten in Duitsland. Bovendien kon men de troepen niet missen voor de bewaking van het strategisch belangrijke Walcheren.
Op 17 maart kreeg de Compagnie Aanvullingstroepen, die uit ongeveer 1.000 man bestond en waarvan velen in Leopoldsburg waren opgeleid, de opdracht 150 rekruten naar de Brigade te sturen.

Het afscheid van de Verkenningsafdeling en de mariniers

Leden  van de Recce te Colijnsplaat (foto G. de Fouw)


Een scoutcar van de Recce te Colijnsplaat, staand K. Lips, links Vaunchy  (foto A.E. Pannenborg)

Op de avond van 24 maart vond in Colijnsplaat een afscheidssamenkomst plaats bij de Verkenningsafdeling. Tijdens enkele roerende toespraken werd het bestaan van deze afdeling herdacht.
De volgende dag vertrok een groot gedeelte van de manschappen naar Bergen op Zoom. Sommigen vertrokken rechtstreeks naar Engeland om daar als instructeur bij de radioverbindingsdienst aan de slag te gaan.
Een van de aanwezigen herinnerde zich het afscheid:

'Het was een prachtige afscheidsparty, waarbij de kolonel, Van Wijck, Fack en de dominee aanwezig waren. Rum, champagne, wijn en bier: zeer geslaagd om op deze wijze alles te besluiten....'

Ook voor de mariniers kwam het vertrek uit de Brigade dichterbij. Voor sommigen was de terugkeer naar Amerika een hard gelag. Zij waren inmiddels vier tot zes jaar van huis geweest. Nu het einde van de oorlog in Europa in zicht kwam, moesten zij opnieuw worden uitgezonden.
Een van de betrokkenen verwoordde het als volgt:

'De terugkeer naar Amerika was een hard gelag voor een aantal mariniers. Sommige waren tussen de vier en zes jaren van huis geweest. Met het einde van de oorlog in zicht moesten ze nu weer worden uitgezonden. Dat was geen kleinigheid.'

Op 31 maart nam de commandant van de Prinses Irene Brigade, kolonel De Ruyter van Steveninck, afscheid van de mariniers. Het betrof kapitein der mariniers H.P. Arends en zijn drie pelotons van Gevechtsgroep II.
De indeling van de mariniers bij de Irene Brigade had het mogelijk gemaakt dat de Brigade kon deelnemen aan de veldtocht in West-Europa. Zij waren samen met de Verkenningsafdeling vooraan aanwezig geweest tijdens de snelle opmars naar Pont-Audemer en bij de opmars naar Hilvarenbeek en Tilburg.
Op 1 april 1945 verlieten de mariniers officieel de Prinses Irene Brigade. Op 4 april vertrokken zij via Terneuzen per landingsvaartuig naar Roseneath in Schotland. Daar zouden zij weer worden ingezet voor hun oorspronkelijke bestemming: de Nederlandse Mariniersbrigade, waarvan de opleiding op dat moment nog in Camp Lejeune in de Verenigde Staten plaatsvond.

De Brigade na het vertrek van de mariniers
Op 2 april 1945 werd onder andere de Prinses Irene Brigade onder bevel gesteld van de commandant van het Netherlands District, generaal-majoor Galloway, met het hoofdkwartier in Tilburg.
De staf van de Irene Brigade verlangde naar een actief aandeel in de verdere gevechtsoperaties. Daarom diende zij bij de Engelse 21e Legergroep een verzoek in om een andere taak te krijgen.
Er bestaat een brief waarin prins Bernhard op 6 april 1945, met de aanduiding 'Secret and Personal', het woord richtte tot zijn vriend sir Francis de Guignand, stafchef van Montgomery's 21ste Legergroep.
Volgens de Prins was het moreel van de Brigade flink gedaald, omdat zij niet mocht deelnemen aan de daadwerkelijke bevrijdingsoperaties in eigen land.
Op 10 april werd aan het verzoek gehoor gegeven. De Brigade werd naar de omgeving van 's-Hertogenbosch gedirigeerd om daar een Belgische Brigade af te lossen.

Dagboekfragmenten
Wie meer wil lezen over het dagelijkse leven en de gebeurtenissen tijdens het verblijf in Zeeland, kan ook de volgende dagboekfragmenten raadplegen:

Klik hier voor dagboekpassages van majoor Paessens 1 tm. 15 december 1944

Klik hier voor dagboekpassages  van majoor Paessens 16 tm. 31 december 1944

Klik hier voor dagboekpassages van G.van Dam januari 1945-april 1945

Terug naar de inhoud