J. Deutekom - Prinses Irene Brigade

Ga naar de inhoud

J. Deutekom

Erelijst gesneuvelden > Namenlijst slachtoffers VK
Achternaam: Deutekom
Voornamen: Johannes
Voorletters: J.
Ran: Sold.    
Mil. onderdeel: Kon.Ned.Brig.Prinses Irene    
Geboorteplaats: Leiden
Geboortedatum: 07-09-1918
Overlijdensplaats: Wolverhampton, Staffordshire
Overlijdensdatum: 11-04-1943
Begraafplaats: Borough Cemetery te Wolverhampton   
Gemeente: Wolverhampton  
Provincie: Staffordshire
Land: Verenigd Koninkrijk
Vak: WP
Nummer: 27

Bron foto grafsteen: OGS


Zijn ouders en familie
Johannes was een zoon van Johannes Deutekom, geboren in 1893, en Jansje Fiolet, geboren in 1895. Zijn moeder kwam uit Delft. Op 20 januari 1926 trouwden zijn ouders in Delft. Bij die gelegenheid werden de eerste drie kinderen gewettigd.
Jansje Fiolet kreeg acht kinderen:
  • Johannes (1918–1943)
  • Martinus ‘Tinus’ Johannes (1921–1999)
  • Floris Adrianus (geboren in 1925)
  • Johanna Catharina (geboren in 1926)
  • Maartje (geboren in 1930)
  • Johanna Jansje (geboren in 1931)
  • Adrianus Piet (geboren in 1933)
  • Bernardus (geboren in 1935)

Voor zijn vertrek naar Spanje woonde Johannes bij zijn ouders in Delft, aan de Korthuizerstraat 61. Hij werkte als metaalbewerker.
Naar Spanje om tegen Franco te vechten
In februari 1938 vertrok Johannes Deutekom naar Spanje. Hij was niet de enige Nederlander die zich bij de Internationale Brigades wilde aansluiten. Sinds het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog in 1936 waren honderden Nederlandse vrijwilligers naar Spanje gegaan om de republikeinse regering te helpen in de strijd tegen Franco en diens nationalistische troepen.
Deutekom had vóór zijn vertrek contact met Henk Fries, een andere Nederlandse vrijwilliger die eveneens plannen had om naar Spanje te gaan. Fries verklaarde later tegenover de politie dat hij Deutekom had afgeraden te vertrekken. Hij vond hem nog erg jong en wist dat zijn ouders ertegen waren.
Deutekom zette zijn plan echter door. Hij vertrok begin februari 1938 naar Spanje. Fries en Deutekom reisden afzonderlijk, maar kwamen elkaar later weer tegen.

De opleiding in Albacete
Na aankomst in Spanje werden Deutekom en Fries opgenomen in de Internationale Brigades. Zij kregen in Albacete, het belangrijke opleidings- en verzamelcentrum van de Internationale Brigades, een korte militaire opleiding.
In maart 1938 werden beiden geschikt bevonden voor inzet aan het front. Fries werd ingedeeld bij het luchtafweergeschut. Deutekom werd mogelijk ingedeeld bij de compagnie De Zeven Provinciën. De beschikbare biografie vermeldt dit laatste met enige voorzichtigheid; een definitieve bevestiging van zijn precieze eenheid ontbreekt.

Johannes Deutekom. Bron: archief van de Prinses Irene Brigade

Gevangen tijdens de Spaanse Burgeroorlog
Deutekom was maar korte tijd aan het front. In het voorjaar van 1938 viel hij in handen van de troepen van Franco. De biografie van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis vermeldt dat hij al in maart 1938 werd gevangengenomen. De bestaande biografie op deze website noemt mei 1938 en het Ebrofront.
De precieze datum en omstandigheden van zijn gevangenneming moeten daarom nog nader worden gecontroleerd. Wel staat vast dat hij in Spaanse krijgsgevangenschap terechtkwam.
Hij werd via Zaragoza overgebracht naar Belchite, waar hij met andere Nederlandse vrijwilligers gevangen werd gehouden. Later volgden andere kampen. Uiteindelijk kwam hij terecht in Miranda de Ebro, waar ook andere Nederlandse Interbrigadisten gevangen zaten.
Voor Deutekom begon daarmee een periode van jarenlange gevangenschap.

Jarenlang gevangen in Spanje
De omstandigheden in de Spaanse kampen waren bijzonder slecht. Er was onvoldoende voedsel, de hygiëne liet veel te wensen over en medische hulp was nauwelijks beschikbaar.
De Nederlandse vrijwilligers waren afhankelijk van de inspanningen van de Nederlandse regering en haar diplomatieke vertegenwoordiging om vrijgelaten te worden. Die bemiddeling verliep moeizaam. De Spaanse autoriteiten beschouwden de buitenlandse vrijwilligers die aan republikeinse zijde hadden gevochten als tegenstanders van het regime.
Ook de Nederlandse regering was niet altijd even voortvarend in haar pogingen om de voormalige vrijwilligers vrij te krijgen. Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog veranderde de houding geleidelijk: hun bereidheid om opnieuw tegen een fascistische tegenstander te vechten, kreeg een andere betekenis.
Toch duurde het lang voordat de resterende gevangenen werden vrijgelaten.
Johannes Deutekom heeft tijdens zijn gevangenschap in Spanje onder meer vastgezeten in het klooster San Pedro de Cardeña, bij Burgos. Dit klooster werd tijdens de Spaanse Burgeroorlog gebruikt als gevangenkamp voor leden van de Internationale Brigades en andere gevangenen van de republikeinse zijde.
Op YouTube is een korte Spaanse documentaire uit 1938 te bekijken met historische beelden van gevangengenomen Interbrigadisten in het klooster. De film, Prisioneros de Guerra (Krijgsgevangenen), werd gemaakt in opdracht van de nationalistische zijde. De beelden geven een indruk van de plaats waar Deutekom en andere buitenlandse vrijwilligers gevangen werden gehouden. De beelden van het klooster beginnen op tijdstip 1:54

Twee keer tyfus en een zonnesteek
Over de lichamelijke en geestelijke gevolgen van Deutekoms gevangenschap is belangrijke informatie bewaard gebleven.
Volgens het onderzoek van historicus Rik Vuurmans, gepubliceerd op de website Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog, kreeg Deutekom tijdens zijn gevangenschap tweemaal tyfus. Daarnaast liep hij een zonnesteek op.
De ontberingen waren niet alleen lichamelijk zwaar. Voormalige medegevangenen verklaarden later dat Deutekom perioden kende waarin hij geestelijk in de war was. Zij hadden de indruk dat hij mogelijk meer onder de omstandigheden in Spanje had geleden dan sommige andere gevangenen.
Het artikel Tien man uit Delft: Delftse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog (1936–1939) van Hans Mous, verschenen in het Historisch Jaarboek Delft 2022, bevestigt eveneens dat Deutekom tweemaal tyfus kreeg en een zonnesteek opliep. De auteur schrijft dat zijn geestelijke gezondheid hierdoor werd aangetast.
Deze gegevens zijn van groot belang om zijn latere levensloop te begrijpen. Ze maken duidelijk dat Deutekom na zijn vrijlating niet eenvoudigweg een lange periode van zijn leven kon afsluiten en opnieuw kon beginnen.

De vrijlating in 1942
In juli 1942 werd Johannes Deutekom vrijgelaten uit Miranda de Ebro. Hij behoorde tot een groep Nederlandse voormalige Interbrigadisten die na jarenlange gevangenschap eindelijk Spanje mocht verlaten.
Tot deze groep behoorden onder anderen:
  • Johannes Roselle
  • Johan Leusink
  • Adriaan van Mill
  • Julius Osterloh
  • Jan van Nelfen
  • Piet Seegers
  • Jacob Verboven
  • Sake Visser
De vrijlating betekende het einde van hun Spaanse gevangenschap, maar niet het einde van hun omzwervingen. De mannen moesten nog een lange reis afleggen voordat zij zich bij de Nederlandse strijdkrachten in Engeland konden aansluiten.

Via Trinidad en Curaçao naar Engeland
De groep vertrok per schip vanuit Vigo in Spanje. Volgens de biografie van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis reisden de mannen eerst naar Trinidad. Na ongeveer twee maanden gingen zij verder naar Curaçao en vervolgens naar Canada en Engeland.
De bestaande informatie op deze website noemt de Magellanes bij de reis naar Curaçao. De website over de Nederlandse Spanjestrijders noemt de Cabo de Hornos als het schip waarmee de groep vanuit Vigo naar Trinidad vertrok.
Omdat deze vermeldingen niet zonder meer met elkaar overeenkomen, is het verstandig de namen van de schepen en de precieze reisroute pas definitief vast te leggen wanneer de oorspronkelijke transportgegevens zijn gecontroleerd.
Uiteindelijk bereikten de mannen Canada en vervolgens Engeland. Daar konden zij zich aansluiten bij de Nederlandse strijdkrachten die de oorlog tegen Duitsland wilden voortzetten.

Het verlies van het Nederlanderschap
De deelname aan de Internationale Brigades had voor Nederlandse vrijwilligers ook juridische gevolgen.
Door in vreemde krijgsdienst te treden, konden zij volgens de toenmalige wetgeving hun Nederlandse nationaliteit verliezen. Dat bracht problemen met zich mee toen zij zich na hun vrijlating opnieuw bij de Nederlandse strijdkrachten wilden aansluiten.
De voormalige Spanjestrijders beschouwden zichzelf als Nederlanders die bereid waren opnieuw voor de bevrijding van hun land te vechten. Toch moesten zij bij hun indiensttreding rekening houden met hun afwijkende juridische positie.
Ook Deutekom moest als vrijwilliger worden ingeschreven in plaats van als gewone dienstplichtige. De bestaande biografie vermeldt dat hij hiervoor een zogenoemde verbandakte moest ondertekenen.
Zijn ervaringen illustreren de ingewikkelde positie van de voormalige Spanjestrijders: zij hadden aan de zijde van de Spaanse Republiek tegen het fascisme gevochten, waren daarvoor jarenlang gevangengehouden en wilden vervolgens opnieuw bijdragen aan de strijd tegen nazi-Duitsland.
Meer informatie over deze problematiek staat op de pagina over de Spanjestrijders op deze website.

Johan (Bron: NIMH)
Bij de Prinses Irene Brigade in Wolverhampton
Na zijn aankomst in Engeland werd Deutekom opgenomen in de Nederlandse strijdkrachten en kwam hij terecht bij de Prinses Irene Brigade, die gelegerd was in Wolverhampton.
Voor hem betekende dit dat hij opnieuw militair werd, na jaren van gevangenschap en een lange reis door verschillende landen.
Zijn verblijf bij de Brigade duurde echter maar kort. Op 11 april 1943 overleed hij in Wolverhampton.

De getuigenis van Sake Visser
Een bijzonder waardevolle bron voor het verhaal van Deutekom is de getuigenis van Sake Visser uit Lemmer. Visser was een strijdmakker van Deutekom in Spanje en diende later eveneens bij de Prinses Irene Brigade.
In een terugblik vertelde Visser:

“En er was een jongen bij ons die geestelijk ziek werd, Deutekom was dat. Hij heeft zich later in Engeland toen hij in dienst was door z’n hoofd geschoten, het was hem teveel geworden.”

Deze woorden zijn opgenomen op de bestaande biografie van Deutekom en zijn afkomstig van de website Spanvis.nl.

"Maar als je de eerste doodschiet of in brand ziet vliegen, dan begin je ook een beetje te twijfelen. Het zijn net zo goed mensen, daar kom je later ook achter, iedereen is net zo bang voor de dood, want helden bestaan er niet. Je doet heldhaftige dingen, dat je misschien later denkt..... Ik heb het ook wel gehad, dan duurde het wel uren, zo lag ik te trillen voordat ik weer tot mezelf kwam. Maar op het moment dat je dat doet, dan ben je verstandeloos, dan denk je er niet over na, maar later komen de reacties. Dat noemen ze dan ook heldendaden, dat je dat gedaan hebt, maar de meeste hebben dat helemaal niet als heldendaden ervaren, het ging onbewust bij wijze van spreken. Later komt het bewustzijn, dat je bij je zelf denkt, dat had mij ook kunnen overkomen, die doden en gewonden, daar ben je toch mens voor, je wilt toch blijven leven."

De begrafenis in Wolverhampton
Johannes Deutekom werd op 19 april 1943 met militaire eer begraven op de Borough Cemetery in Wolverhampton.
Zijn graf bevindt zich in vak WP, grafnummer 27. De gegevens van zijn graf zijn opgenomen in de administratie van de Oorlogsgravenstichting.
Zijn overlijden werd niet onmiddellijk aan zijn familie in Nederland meegedeeld. Zijn ouders in Delft werden pas op 17 mei 1945 geïnformeerd, ruim twee jaar na zijn dood.
Die late kennisgeving moet voor zijn familie bijzonder pijnlijk zijn geweest. Terwijl de oorlog in Europa inmiddels ten einde was gekomen, kregen zij pas toen officieel bericht dat hun zoon niet meer leefde.




Het eerste graf van Johan (Archief: Piet Krijger)

Terug naar de inhoud