P.J. Bakx (Militair)
Biografieën oud-leden
Oorlogsdagboek van Korporaal P.J. Bakx
10 mei 1940 – 18 juni 1940
Dit is de tekst van het oorlogsdagboek van onze vader P.J. Bakx, geboren op 27 september 1914 en overleden op 9 november 1979. Het dagboek is omstreeks 1980 gevonden op de Noordsingel te Bergen op Zoom, waar hij na een hartaanval overleed. Pas in 2014 kreeg ik het onder ogen en heb toen besloten om het ook voor de andere familieleden bereikbaar te maken door het te digitaliseren. De getypte versie vind je hier.
In totaal zijn er 185 bladzijden geschreven tekst. Aan het einde zijn nog enkele pagina’s van het originele dagboek afgebeeld. Na een lange speurtocht heb ik zijn verblijf in Engeland en zijn belevenissen tijdens de invasie kunnen reconstrueren. Hier alleen de originele tekst van het dagboek. Het gehele verhaal is ook in boekvorm te verkrijgen.
In totaal zijn er 185 bladzijden geschreven tekst. Aan het einde zijn nog enkele pagina’s van het originele dagboek afgebeeld. Na een lange speurtocht heb ik zijn verblijf in Engeland en zijn belevenissen tijdens de invasie kunnen reconstrueren. Hier alleen de originele tekst van het dagboek. Het gehele verhaal is ook in boekvorm te verkrijgen.
Enkele opmerkingen vooraf:
- Om de authenticiteit zoveel mogelijk te bewaren, heb ik de tekst letterlijk overgetypt, inclusief de toenmalige spelling en inclusief spelling-, stijl- en grammaticale fouten.
- De datum waarop hij gemobiliseerd is, is mij niet bekend. Het moet vóór 10 mei geweest zijn, omdat hij beschrijft dat hij diverse malen wacht gehouden had bij de bruggen aan het kanaal en daar gelukkig niet was toen de oorlog uitbrak, omdat toen bijna een kwart van zijn compagnie daar de dood had gevonden. In de geschiedenis las ik dat de algehele mobilisatie in Nederland op 31 augustus 1939 plaats vond.
- Ook heb ik gegevens gevonden van de Prinses Irene Brigade ( de naam werd pas in 1941 gegeven als eerbetoon), die exact stroken met het verhaal in het dagboek. Nadat ik de hele tekst had doorgewerkt, heb ik een aantal teksten gevonden die 1. Het dagboek onderschrijven en 2. Informatie geven over de Prinses Irene Brigade.
- Het lijkt alsof hij de bedoeling had om zijn gehele oorlogsperiode te beschrijven, maar het is beperkt gebleven tot ongeveer 6 weken. Na de oorlog heeft hij de laatste nog lege bladzijden gebruikt om aantekeningen te maken betreffende voorraden van legermaterialen (pistolen, geweren etc.). Deze aantekeningen zijn van 1950 en 1951. Het is mij niet bekend of hij in de periode die hij in Engeland doorbracht, ook nog dagboeken heeft geschreven. Tot op heden is mij daarvan niets gebleken.
- Wat mij opviel tijdens het lezen was, dat hij het dagboek waarschijnlijk niet dagelijks heeft bijgehouden. Af en toe beschrijft hij een gebeurtenis en schrijft daar dan bij dat het later anders zou blijken te zijn.
- Na de uitgave van de 1e versie van dit oorlogsdagboek verscheen er op 29 april 2017 een uitgebreid verslag van een interview met mij in dagblad BN/DeStem. Ik kreeg hierop zoveel reacties en extra informatie, dat ik het 2e deel van het boek kon herschrijven en het nog veel persoonlijker kon maken.
- Voor suggesties of verbeteringen houd ik me aanbevolen.
- Het originele dagboek is in het bezit van zijn oudste zoon Frans Bakx
- Het complete boek is in boekvorm te verkrijgen.
Inhoudsopgave van de getypte versie van het dagboek
Onderwerp
Zijn route van Nederland tot Engeland
Zijn route van Nederland tot Engeland op kaart
Nieuwe ontdekkingen
Het vervolg
Krantenartikel
Na het krantenartikel
Engeland
Porthcawl
Congleton
Wolverhampton
Uitreiking van het vaandel
Dovercourt
Narborough
Leytonstone
Frankrijk
Saint-Côme
Pont L’Eveque
Pont-Audemer
Richting België
Sint Joris-Winge
Beringen
Engeland
Zijn route in vogelvlucht
10 mei 1940: Hij is gestationeerd in Reusel. De eerste 2 dagen zijn er enkele gevechten. Ze verplaatsen zich op de fiets. Ze komen in Aerendonk.
11 mei: Vanaf 11 mei slaan ze op de vlucht. Ze komen in Bladel, daarna in Hoogeloon. Er zijn gevechten met geweren en handgranaten. Via Vessem naar Hilvarenbeek. Ze worden beschoten door 3 vliegtuigen: 3 doden, 2 zwaargewonden en 1 lichtgewonde. Op weg naar Tilburg wordt zijn fiets beschoten (9 kogelgaten). In Goirle vinden zware explosies plaats.
12 mei: Via Alphen naar Chaam, dan naar Ulvenhout (mitrailleurvuur). Een NSB’er probeert ze naar Breda te lokken, maar ze komen er op tijd achter dat dat al bezet is. Weer terug naar Chaam, dan naar Meerseldreef (veel vluchtelingen onderweg). Dan naar Poppel (beschieting door Duitse jagers) en Hoogstraten.
13 mei: Antwerpen. Weer richting Nederland om Zeeland te verdedigen. Via Sint Niklaas naar Clinge, Sint-Jansteen, Hulst, Axel en IJzendijke.
14 mei: Philippine, Waterlandskerkje, Sluis (bombardement), Sas van Gent.
18 mei: Vlucht uit Zeeland via Eede, St. Kruis naar Sluis. Via Knokke, Blankenberge, Brugge en Oostende naar Lapanne en Nieuwpoort. Tot hier nog steeds met de fiets. Hij krijgt een lekke band en de sergeant adviseert hem om de fits achter te laten en te voet verder te gaan. Ze zouden elkaar weer in Duinkerken zien. De laatste 28 kilometer liep hij naar Duinkerken. Toen hij in Duinkerken aankwam, kwam hij midden in het zware bombardement van Duinkerken terecht. Zijn compagnie heeft hij nooit meer gevonden.
19 mei: Vanaf hier was hij lange tijd te voet op zoek naar zijn kameraden. Hij komt uiteindelijk in Calais. Vlak voor Calais ontmoet hij Nederlandse soldaten in wagens, die hem meenemen. Vervolgens gaat het naar Le Havre, Amiens en Montreuil.
N.B. Waarschijnlijk heeft hij zich vergist in de volgorde van de steden, want die lijkt erg onlogisch.
20 mei: Abbeville. Er is daar een bombardement en ze gaan weer te voet verder. Vervolgens stappen ze op een bus en gaan ze naar Bolonge (hij bedoelt waarschijnlijk Boulogne-sur-Mer). Ze zwerven daarna geruime tijd te voet rond en worden bijna geëxecuteerd, omdat men de groep voor Duitse parachutisten aanziet. Daarna worden ze in een Engels kamp verhoord en blijven daar tot men ze naar Rouen brengt op een zoektocht naar een Nederlands kamp.
25 mei: Rouen. Na 4 dagen worden ze op een trein gezet naar Bordeaux, omdat daar een Nederlands kamp te zijn. Treinreis van meer dan 24 uur. Blijkt niet te kloppen.
30 mei: Nantes. Terug naar Nantes. Wederom een treinreis van bijna 24 uur. Blijkt een Pools kamp te zijn. Verblijven daar een dag en dan op
31 mei: naar Caen, waar eindelijk een Nederlands kamp gevonden wordt. Ze komen onder het commando van kapitein Zouteriks.
9 juni: Ze vertrekken naar Brest om het schip de Beatrix naar Engeland te gaan. 300 man gaan met legervoertuigen en 100 moeten met de trein, omdat er te weinig plaatsen zijn. Daar aangekomen blijkt de Beatrix al vertrokken te zijn met de 300 soldaten die met de voertuigen gingen. De Beatrix zou terugkomen, maar kwam niet meer terug.
15 juni: Kapitein Zouteriks weet een vrachtschip te regelen om met de 100 man naar Engeland te varen: de Flensburg. Tijdens de zeereis worden ze nog bijna belaagd door een Italiaanse duikboot, maar die wordt op het nippertje door de RAF gebombardeerd.
18 juni 1940: Aankomst in Newport (Wales).
Nederland
Zijn route
10 mei 1940: Hij is gestationeerd in Reusel. De eerste twee dagen zijn er enkele gevechten. Ze verplaatsen zich op de fiets. Ze komen in Arendonk.
11 mei: Vanaf 11 mei slaan ze op de vlucht. Ze komen in Bladel, daarna in Hoogeloon. Er zijn gevechten met geweren en handgranaten. Via Vessem gaan ze naar Hilvarenbeek. Ze worden beschoten door drie vliegtuigen: drie doden, twee zwaargewonden en één lichtgewonde. Op weg naar Tilburg wordt zijn fiets beschoten (negen kogelgaten). In Goirle vinden zware explosies plaats.
12 mei: Via Alphen naar Chaam, dan naar Ulvenhout (mitrailleurvuur). Een NSB’er probeert ze naar Breda te lokken, maar ze komen er op tijd achter dat dat al bezet is. Weer terug naar Chaam, dan naar Meerseldreef (veel vluchtelingen onderweg). Vervolgens naar Poppel (beschieting door Duitse jagers) en Hoogstraten.
13 mei: Antwerpen. Weer richting Nederland om Zeeland te verdedigen. Via Sint-Niklaas naar Clinge, Sint-Jansteen, Hulst, Axel en IJzendijke.
14 mei: Philippine, Waterlandkerkje, Sluis (bombardement), Sas van Gent.
18 mei: Vlucht uit Zeeland via Eden en Sluis naar Sint-Kruis. Via Knokke, Blankenberge, Brugge en Oostende naar La Panne en Nieuwpoort. Tot hier nog steeds met de fiets. Hij krijgt een lekke band en de sergeant adviseert hem om de fiets achter te laten en te voet verder te gaan. Ze zouden elkaar weer in Duinkerken zien. De laatste 28 kilometer loopt hij naar Duinkerken. Toen hij daar aankwam, kwam hij midden in het zware bombardement van Duinkerken terecht. Zijn compagnie heeft hij nooit meer gevonden.
19 mei: Vanaf hier is hij lange tijd te voet op zoek naar zijn kameraden. Hij komt uiteindelijk in Calais. Vlak voor Calais ontmoet hij Nederlandse soldaten in wagens, die hem meenemen. Vervolgens gaat het naar Le Havre, Amiens en Montreuil.
N.B. Waarschijnlijk heeft hij zich vergist in de volgorde van de steden, want die lijkt erg onlogisch.
20 mei: Abbeville. Er is daar een bombardement en ze gaan weer te voet verder. Vervolgens stappen ze op een bus en gaan ze naar Boulogne-sur-Mer. Ze zwerven daarna geruime tijd te voet rond en worden bijna geëxecuteerd, omdat men de groep voor Duitse parachutisten aanziet. Daarna worden ze in een Engels kamp verhoord en blijven daar tot men ze naar Rouen brengt op een zoektocht naar een Nederlands kamp.
25 mei: Rouen. Na vier dagen worden ze op een trein gezet naar Bordeaux, omdat daar een Nederlands kamp zou zijn. De treinreis duurt meer dan 24 uur. Het blijkt niet te kloppen.
30 mei: Nantes. Terug naar Nantes. Wederom een treinreis van bijna 24 uur. Het blijkt een Pools kamp te zijn. Ze verblijven daar een dag en gaan dan verder.
31 mei: Naar Caen, waar eindelijk een Nederlands kamp gevonden wordt. Ze komen onder het commando van kapitein Zouteriks.
9 juni: Ze vertrekken naar Brest om met het schip Beatrix naar Engeland te gaan. Driehonderd man gaan met legervoertuigen en honderd moeten met de trein, omdat er te weinig plaatsen zijn. Daar aangekomen blijkt de Beatrix al vertrokken te zijn met de driehonderd soldaten die met de voertuigen gingen. De Beatrix zou terugkomen, maar kwam niet meer terug.
15 juni: Kapitein Zouteriks weet een vrachtschip te regelen om met de honderd man naar Engeland te varen: de Flensburg (bijlage 3). Tijdens de zeereis worden ze nog bijna belaagd door een Italiaanse duikboot, maar die wordt op het nippertje door de RAF gebombardeerd.
18 juni 1940: Aankomst in Newport (Wales).
Zaterdag 11 mei 1940
Zaterdagmorgen werden over geheel Nederland parachutisten neergelaten en zes Duitse vliegtuigen waargenomen. Om tien uur ’s morgens kregen we bericht van het hoofdkwartier dat we om één uur ’s middags moesten vertrekken en ons bij de compagnie moesten voegen.
We maakten ons direct klaar en namen het voornaamste mee wat we konden meenemen. We bonden het op de fietsen; de rest moesten we in de kisten achterlaten. We waren gewapend met een geweer, honderd geweerpatronen, een pistool en 250 pistoolpatronen. Later in Tilburg kregen we meer munitie.
Nadat we ons klaargemaakt hadden voor het vertrek, wachtten we op het eten dat om twaalf uur opgediend werd. Veel werd er niet gegeten, wat wel te begrijpen was, want nu ging het pas beginnen.
Na het eten werden we door de weledele heer rector van Reusel bij elkaar geroepen, die ons met enkele bemoedigende woorden toesprak. Hij wees ons erop dat we een onzekere tijd tegemoetgingen. Maar we moesten op God blijven vertrouwen; dat kon ons sterkte geven en ons enige redmiddel zijn.
Hierna drukte hij allen de hand en gaf ons de heilige absolutie. Hij nam afscheid van ons met de beste wensen. Deze plechtigheid ging ons allen aan het hart en niet allen konden hun tranen bedwingen. Nu zou onze lijdensweg beginnen.
Om één uur precies vertrokken we, na eerst afscheid genomen te hebben van bekenden. We werden hartelijk toegejuicht door de bevolking, met de woorden: “Houd moed hoor jongens!”
Daarna ging het op Bladel aan, waar we voor het eerst dekking moesten zoeken voor veertien vliegtuigen die op geringe hoogte vlogen. Even later zagen we dezelfde vliegtuigen boven België in gevecht met Belgische vliegtuigen. Dat ging in een razendsnel tempo van links naar rechts, omhoog en omlaag, en je kon de mitrailleurs horen ratelen.
Dat was het eerste gevecht dat we zagen. Ook konden we zien dat vanuit Turnhout in België grote rookwolken en vlammen opstegen. Dit alles zagen we vanuit een boerderij. Die boerderij was van een van de jongens die ook bij ons was en dus thuis stond. Ik heb hier het afscheid gezien van moeder en zoon. Dat was een moment waarop ik me ook maar met moeite kon bedwingen.
Ik troostte de moeder met de woorden dat ze niet ongerust hoefde te zijn, want wij kwamen niet in de eerste linies en haar zoon zou wel gezond thuiskomen.
Daarna vertrokken we verder. De vliegtuigen waren verdwenen en nu ging het naar Hoogeloon. Daar aangekomen kwamen we voor een verrassing te staan die niemand had kunnen of durven denken. We werden aangehouden door een kapitein, die eerst vroeg waar we vandaan kwamen en ons daarna een opdracht gaf die we aanvankelijk niet aannamen. Onze compagniecommandant had ons namelijk de opdracht gegeven rechtstreeks naar Vessem te komen.
Maar er was niets aan te doen. Onze kapitein werd ervan in kennis gesteld en gaf orders dat de opdracht uitgevoerd moest worden. De opdracht luidde: er waren Duitse parachutisten gedaald in de omgeving van Hoogeloon, vermoedelijk op de hei.
We werden eropuit gestuurd en stapten met een lachend gezicht op de fiets, want we dachten: we zullen toch wel niets zien. Maar daarin vergisten we ons lelijk.
Na tien minuten fietsen over een zandweg zagen we drie personen in de verte over de hei lopen. We sprongen van onze fietsen af. Het terrein was tamelijk heuvelachtig, waar we profijt van trokken en wat later ons geluk bleek te zijn.
We sprongen achter de heuveltjes en verdeelden ons in twee groepjes: de sergeant met zes man en ik met vijf man. Zo sprongen we van het ene heuveltje naar het andere, totdat we op ongeveer driehonderd meter genaderd waren en beter zicht hadden.
Maar tot onze grote ontsteltenis zagen we er geen drie meer, maar vijf, zes, zeven, tien, elf en ten slotte dertien man. We schrokken even, maar bleven kalm. Ze hadden ons nog niet bemerkt. Voor zover we konden zien, hadden ze ook geen wapens bij zich.
Ze waren gekleed in grijsgroene ketelpakken, met een vrij grote kraag en laarzen aan, maar zonder hoofdeksels. We hadden eerst in colonne achter elkaar gelopen, maar ik liet mijn mannen nu verspreiden achter de heuvel, enkele meters van elkaar. We konden ze nu goed zien en ze waren blijkbaar aan het beraadslagen.
Ik opende het vuur en de anderen volgden. Ook de sergeant met zijn mannen, die tweehonderd meter rechts van ons waren gegaan, volgde ons voorbeeld.
Blijkbaar verrast door het plotselinge vuren stoven ze uiteen en vielen plat op de grond. Wij schoten onze geweren leeg en vulden ze opnieuw. Tijdens deze rustpauze sprongen ze op, gaven tekenen van overgave en stonden met hun handen half in de lucht.
We sprongen op en gingen er in een cirkelvormige opstelling op af, met het geweer in de aanslag.
Maar ik zal wel vertellen dat we bijna de dood tegemoet waren gegaan. Toen we op ongeveer vijftig à zestig meter afstand waren gekomen, werden we bestookt met handgranaten die ze uit de kragen van hun ketelpakken haalden. Vermoedelijk hadden ze er al een of twee in hun handen gehad. Het siste geweldig boven mijn hoofd en de scherven vlogen me om de oren. Ik wist niet waar ik heen liep.
Zo was het met ons allen. We lagen inmiddels aardig verspreid van elkaar. De een was daarheen gelopen, de ander ergens anders naartoe.
Een van onze jongens werd gewond aan zijn hand. Ze gooiden in totaal achttien handgranaten, maar dankzij de heuvels, die ons beschermden en ons in de gelegenheid stelden buiten het bereik van de granaten te komen, ontsnapten we voor de eerste maal op het nippertje aan de dood. Maar het was niet de laatste maal, zoals later in mijn verhaal zal blijken.
Maar om erop terug te komen: we hoorden niets meer en richtten ons op. Ik kon nog juist zien dat ze de vlucht namen. Ik schreeuwde: “Ze gaan op de vlucht, we gaan erachteraan!” Zo deden we. Al lopend schoten we, maar ze waren al te ver weg om een goede trefkans te hebben. Weldra waren ze verdwenen in het beboste gedeelte.
De sergeant wilde dat we de bossen in zouden gaan, maar ik keurde dat ten stelligste af. We konden niet ongezien de bossen in komen en zodoende zouden ze ons rustig kunnen volgen en in een tweede hinderlaag kunnen lokken.
Dat werd goed gevonden en we keerden terug, dwars over de hei, naar onze fietsen. Bij de terugweg vonden we twee valschermen en enkele gummi valhelmen, die we op het gemeentehuis van Hoogeloon hebben afgegeven.
Die valschermen bestonden uit een zijachtig stof en waren niet bijzonder groot. Van onder tot boven was het bolvormige doek gespannen met koorden die tot een tros bij elkaar kwamen. Daaraan zat een band bevestigd met het draagstelsel van de parachutist.
We brachten rapport uit op het gemeentehuis en konden onze weg verder vervolgen. We waren eerlijk gezegd in de luren gelegd door die rotmoffen. Maar we hadden daar onze verontschuldigingen voor. Ten eerste hadden we nog nooit iets meegemaakt wat oorlog voeren betreft. Ten tweede kwamen we voor een onverwacht feit te staan, dat ons wel een klein beetje in de war bracht. Vandaar ook de geringe trefkans, niettegenstaande dat we vermoedelijk wel enkele geraakt hadden. Dat konden we aan hun manier van lopen zien.
Het was een lesje geweest en ze zouden ons niet een tweede maal in de luren leggen.
De soldaat die gewond werd, was Olsthoorn uit het Westland. Het was een tamelijk grote wond boven op zijn linkerhand. We hebben een noodverband gelegd en in Tilburg is hij verder verbonden.
Vanuit Hoogeloon vertrokken we naar Vessem. Een half uur fietsen ging het goed, maar toen moesten we weer dekking zoeken voor zestien vliegtuigen die op geringe hoogte overvlogen. Na een paar minuten waren ze uit zicht en konden we weer verdergaan.
Ook ontmoetten we jongens van onze compagnie uit de andere grensplaatsen. Zo kwamen we met zesendertig man in Vessem aan. Het gedeelte dat in Vessem lag, was al naar Tilburg vertrokken.
Alleen het overblijvende personeel was druk bezig de munitiewagens en fouragewagens te laden. We kregen ook opdracht door te gaan naar Tilburg. Daar werd het hele bataljon bij het gemeentehuis bij elkaar verzameld. Ook werd ons verteld dat veel van onze jongens die aan het kanaal zaten, gesneuveld waren.
Vanuit Vessem vertrokken we toen met zestig man onder leiding van sergeant Jansen. Eerst ging het naar Hilvarenbeek.
Onder het rijden zagen we hoe drie Duitse jagers op een hoogte waarop je ze maar amper kon zien grote witte strepen in de lucht maakten. Deze strepen dienden om aan te geven waar ze moesten bombarderen.
Even voor Hilvarenbeek ontmoetten we de eerste Franse gemotoriseerde colonnes. Voor deze kerels heb ik respect gekregen. Die waren voor niets bang, maar dan ook voor niets. We hebben ze zien schieten op vliegtuigen terwijl ze gewoon in het veld bleven staan.
Tot in en even voorbij Hilvarenbeek ging het goed. We reden met zestig man op de fiets en met drieën naast elkaar door Hilvarenbeek. Buiten Hilvarenbeek kwamen we op een open weg. Nadat we ongeveer tweehonderd meter op deze weg hadden gereden, hoorden we een zwaar geronk en spoedig zagen we drie vliegtuigen op grote hoogte.
We wisten eerst niet wat het waren, maar vermoedden wel dat het moffen moesten zijn. De meesten wilden al dekking zoeken, maar dat mocht niet van de sergeant.
Hij zei: “Als het moffen zijn, zien ze ons toch niet. Daar zitten ze te hoog voor.”
Maar hij had zich lelijk vergist. Op een gegeven moment vlogen ze uit elkaar en kwamen met een duik naar beneden, terwijl hun mitrailleurs al ratelden.
We lieten ons als bezetenen van de fiets vallen en stoven links en rechts van de weg de ondiepe greppels in. Ik kwam rechts in de greppel terecht en ging op mijn rug liggen, maar niet lang. Ik zal het nooit vergeten.
Terwijl ik zo op mijn rug lag, zag ik plotseling een vliegtuig met een duik op me afkomen. Ik zag het op een hoogte van ongeveer 45 meter. Ik kon de piloot goed zien zitten. Op dat moment begon hij ook te vuren. Ik draaide me om en durfde niet meer op te kijken.
Ik had één gedachte: mijn laatste uur is geslagen. De kogels floten ons om de oren en we hoorden ze ketsen op de straatweg en op de wal van de greppel, waarvan het zand opstoof en ons in de nek en op het lichaam viel.
Ook de andere twee vliegtuigen hadden hun duik genomen en hun moordende vuur op ons afgevuurd. Het was een leven van jewelste. De jongens die aan de linkerkant van de weg in de greppel lagen, waren niet zo gelukkig geweest als wij. Daar waren de vuurbundels in de greppel terechtgekomen.
Drie jongens lieten daar het leven, twee raakten zwaargewond en één lichtgewond. Dat was het resultaat van deze vreselijke daad.
Alles bij elkaar duurde dit twee minuten. In die tijd waren ze tot driemaal toe over ons heen gevlogen en hadden ze ons gemitrailleerd. Nadat ze weggevlogen waren, stonden we op en constateerden we dat er slachtoffers te betreuren waren.
Ik zie ze nog liggen, de stumpers. Twee waren in het hoofd getroffen en één in het hart. Ze lagen op hun rug in de greppel en gaven geen van drieën nog tekenen van leven. Hun gezichten waren met bloed bedekt.
Twee lagen te kreunen. De een had een schot in de rug en een schot in zijn schouder gehad; de andere had drie schoten in zijn heup. De lichtgewonde had een schot in zijn arm gekregen en stond lachend op. Hij zei: “Bij mij is het gelukkig niet zo erg.”
Vier jongens bleven bij de slachtoffers achter. Een toevallig passerende ordonnans hielden we aan met de opdracht dat hij in Tilburg het Rode Kruis moest waarschuwen.
We reden toen verder op weg naar Tilburg, dat ze op dat ogenblik aan het bombarderen waren. Maar het maakte geen indruk meer op ons. We waren door het voorgevallene te veel versuft geraakt om nog gevaar te zien.
Vlak voordat we in Tilburg zelf kwamen, moesten we maken dat we van de straat af kwamen. Wederom werd er gemitrailleerd. We vlogen met een man of vier een huis binnen; ook de anderen hadden zich overal in veiligheid kunnen stellen.
Na vijf minuten oponthoud konden we weer verder. Niemand was nu gewond geraakt, maar een paar honderd meter verderop in de straat was door de woonkamers heen geschoten.
We gingen nu Tilburg in, in de richting van het gemeentehuis, waar onze verzamelplaats van de compagnie was aangekondigd.
We reden weer op de oude afstand achter elkaar. Die afstand bedroeg vijf meter tussenruimte. Bijna bij het gemeentehuis aangekomen, ben ik als door een wonder aan de dood ontsnapt.
De kapitein stond op de trappen van het gemeentehuis onze aankomst te regelen. Juist toen kwam er weer een Duitse jager laag over het gemeentehuis gevlogen en opende het vuur in de straat. Ik had er geen flauw idee van dat ik werkelijk beschoten werd.
Ik hoorde alleen getik op de straatstenen en rook kruitdampen. Ook voelde ik dat mijn voorband platviel. Wij lieten ons allemaal van de fiets vallen en gingen van de straat af. Dit alles gebeurde in een minimum van tijd.
Toen het gevaar geweken was en we bij onze fietsen terugkwamen, schrok ik pas. Nu bleek dat mijn fiets geraakt was met negen kogelgaten. De kogels waren schuin in de voorband terechtgekomen en zo door de velg heen gegaan. De band lag te smeulen.
Allen schrokken ervan en wensten me proficiat dat ik er zo goed vanaf was gekomen. Ook de kapitein feliciteerde me en ging persoonlijk een nieuwe fiets voor me vorderen in Tilburg.
We moesten bij een open plaats bij het gemeentehuis verzamelen. We hebben daar drie kwartier gezeten. We konden nog niet verder, omdat ze aan de andere kant van Tilburg nog aan het bombarderen waren.
De bedoeling was eigenlijk dat we in Tilburg zouden blijven slapen, in de kazerne in de Zomerstraat. Maar ondertussen kwam er bericht dat die juist in elkaar gebombardeerd was.
De kapitein besloot toen door te rijden naar Goirle. Het luchtalarm werd afgeblazen en we stapten op de fiets en reden door de straten van Tilburg.
We waren nog maar nauwelijks een straat uitgereden of daar werd alweer luchtalarm geblazen. De fietsen werden aan de kant gegooid en tegen de muren van de huizen gezet.
Ik vloog een winkel binnen om wat sigaretten te halen en om eten te vragen. Ik werd buitengewoon vriendelijk ontvangen door die mensen. Ik kreeg croûte, koffie, chocolade en sigaretten en ik moest ook nog enkele andere jongens binnenroepen.
Er werden toen geen bommen gegooid op de plaats waar wij waren. We zijn ongeveer twee uur in Tilburg geweest en hebben ook de terugtocht uit de Peel gezien. Rijen colonnes kwamen erdoor.
Velen hadden geen jas meer aan. Er waren ook veel fietsers en jongens te voet. Sommigen waren bijna niet meer herkenbaar, zo zwart zagen ze eruit. Het was een droevig gezicht en het was toen al te zien dat we gauw verloren zouden zijn.
Tussen schemerdonker vertrokken we met driekwart van de compagnie naar Goirle. Een kwart van onze compagnie waren we inmiddels al kwijt.
De meesten van hen waren gesneuveld aan het kanaal, waar ze op brugwacht zaten. Ik heb er verschillende malen op wacht gezeten bij de bruggen, maar gelukkig zat ik er niet toen de oorlog uitbrak.
We kwamen om half tien in Goirle aan. Onderweg hadden we nog wat kanongebulder gehoord en lichtkogels zien afschieten.
In Goirle werden we ondergebracht in een oude fabriek. We zouden buiten wat stro halen en dat in de fabriek neerleggen. Dat alles gebeurde in het donker, want er mocht geen enkel lichtje gemaakt worden.
Ik had gauw wat stro gehaald en ben neergevallen. Ik was doodop. We lagen daar als varkens door elkaar. De meesten konden niet in slaap komen door de vermoeidheid en de demoralisatie als gevolg van de bombardementen en andere wederwaardigheden.
Om een uur of twaalf, toen ik zo wat was ingedommeld, werden we opgeschrikt door twee zware explosies van bommen, niet ver van de fabriek vandaan. Maar ik en nog enkele anderen bleven liggen. Ik was te vermoeid om op te staan.
Nog lang hoorden we het geronk van Duitse vliegtuigen, totdat we uiteindelijk in slaap waren gesukkeld.
Zondag 12 mei 1940 – Eerste Pinksterdag
Om half vier werden we gewekt. We stonden op uit het stro, sprongen op de fiets en vertrokken zonder eten of drinken uit Goirle. Het was tamelijk fris in de vroege morgen en nog niet helemaal licht. Het merkwaardige was dat niemand van ons er erg in had dat het vandaag eerste Pinksterdag was. Dat hoorden we pas later op de dag.
Vanuit Goirle ging het over binnenwegen naar het Belgische plaatsje Alphen, net over de grens. Daar ontmoetten we voor het eerst die dag Duitse vliegtuigen en moesten we dekking zoeken tussen de huizen. Na tien minuten oponthoud gingen we weer verder naar Chaam.
In Chaam aangekomen kregen we rust en gelegenheid om ons bij de burgers te wassen. Ook kregen we wat te eten van de menslievende inwoners van Chaam. We kregen het hier zwaar te verduren door de Duitse vliegtuigen.
De reden daarvan was waarschijnlijk dat er veel Franse troepen in de omgeving zaten. Op verschillende plaatsen vlak bij ons werd met mitrailleurs geschoten op de stellingen van de Fransen, die zij overal langs de wegen en op de velden hadden aangelegd. Maar de Fransen waren goed in actie met hun afweergeschut en voortdurend werden de moffen verdreven.
Na één uur in Chaam te zijn geweest en weer tamelijk fris te zijn, moesten we verder naar Breda. Onze kapitein had het commando overgedragen aan een eerste luitenant, omdat hij zelf met zijn staf vooruit moest naar Breda om nieuwe orders te ontvangen.
Deze luitenant bleek later een NSB'er te zijn. Vanuit Chaam ging het door de bossen in de richting van Ulvenhout. In de buurt van Ulvenhout moesten we opnieuw dekking zoeken in de greppels, omdat er in de bossen waarin we zaten werd gemitrailleerd. Ook waren er veel burgers aanwezig. Steeds meer mensen kwamen erbij, gevlucht vanuit Breda.
Verscheidene burgers vroegen ons waar we naartoe moesten. We zeiden dat we moesten oprukken naar Breda. Ze konden dat niet begrijpen, want ze zeiden: “Breda is helemaal bezet. En wat moeten jullie tegen die overmacht doen?”
Maar we gingen er niet op in. Mogelijk konden het ook NSB'ers zijn; er was niemand meer te vertrouwen. We moesten in ieder geval verder. Daar was niets aan te doen.
Een half uur later kwam een ordonnans met een officieel bericht dat we moesten terugtrekken. Maar meneer de luitenant wilde daar niets van horen. We zouden en moesten verder. We begonnen nu aan hem te twijfelen. Enkele Eindhovenaren zeiden dat hij werkelijk een NSB'er was.
Toen we dit hoorden, werd hij door verschillende jongens met het geweer bedreigd: “Als je niet maakt dat je wegkomt, leggen we je neer.” Hij had niet veel tijd nodig om te verdwijnen.
Onze kapitein, die naar Breda was gegaan om orders te ontvangen, kon vanuit Breda niet meer naar ons terugkomen, omdat de terugweg door de moffen was afgesneden. Hij moest met zijn staf ijlings vluchten via Roosendaal naar Bergen op Zoom en vervolgens naar Antwerpen, waar we hem later voor het eerst weer zouden ontmoeten.
Nadat de luitenant verdwenen was, nam een jonge vaandrig het commando op zich. We bleven nog even zitten om te beraadslagen wat we het beste konden doen.
Ondertussen kwam er een burger naar ons toe met de vraag of onze ziekenauto naar een stelling wilde rijden, ongeveer twee kilometer bij ons vandaan, die gebombardeerd was. Drie ziekendragers en een sergeant reden erheen. Ze kwamen terug met één zwaar- en één lichtgewonde.
“Het was verschrikkelijk,” zei de sergeant, die geheel overstuur was. “Van de 150 man hebben we er twee levend uit de stelling gehaald.”
We hebben ze in de wagen zien liggen. Die ene jongen zag er verschrikkelijk uit en lag zwaar te kreunen. Ze hadden een noodverband aangelegd, maar het bloed sijpelde langs alle kanten van zijn hoofd. Na een kort oponthoud bij ons zijn ze ermee naar Antwerpen gereden.
Onze nieuwe commandant zei, nadat er wat heen en weer was gepraat, dat er nog een mogelijkheid bestond om uit de handen van de moffen te blijven. We moesten proberen via Chaam terug te komen en vervolgens over binnenwegen Antwerpen te bereiken.
Zo gezegd, zo gedaan. We stapten op de fiets, het geweer over het stuur, en daar gingen we weer.
Na een poosje gereden te hebben, raakten we een gedeelte van de compagnie kwijt. Daarbij waren ook Van de Riet, Vroegop en Withagen, die een verkeerde weg hadden genomen. Later kwamen ze echter toch weer bij ons in Antwerpen. We waren nu nog met ongeveer veertig man en met flinke vaart ging het richting Chaam.
In de buurt van Chaam, waar de Fransen nog steeds waren, kregen we opnieuw last van de vliegtuigen. Er werd gebombardeerd en gemitrailleerd, maar we keken nergens naar. We hadden één doel: zo gauw mogelijk in Chaam komen en vervolgens de Belgische grens oversteken.
We kwamen in Chaam aan. De vaandrig hield een burger aan en vroeg of hij ons als gids wilde begeleiden om langs de kortst mogelijke weg België binnen te komen. We troffen het toevallig goed. De burger die bereid was ons te helpen, was een smokkelaar die alle binnenweggetjes blindelings kende.
Zo ging het over allerlei binnenpaadjes in de richting van Meerseldreef. Maar onze tocht werd opnieuw onderbroken, en langer dan ons lief was.
Na twintig minuten hoorden we weer het geronk van de moffen. Al gauw zagen we ze: het waren zes vliegtuigen. We zochten vlug dekking in het langs het pad gelegen korte struikgewas.
Maar ze hadden ons blijkbaar opgemerkt. We zaten nog maar net in het struikgewas of ze kwamen laag overvliegen en openden het vuur. Dat herhaalden ze tot zes maal toe. Je kon de groene takjes die door mitrailleurkogels werden geraakt, bij tientallen op de grond zien vallen.
We stonden daar doodsangsten uit. De oorzaak dat ze ons zesmaal onder vuur namen, was waarschijnlijk dat we geen gelegenheid hadden gehad om onze fietsen met bagage en dekens uit het zicht te bergen. Zodra ze dat in de gaten kregen, kregen we ook de volle laag.
Maar gelukkig vielen alle vuurbundels vóór ons en ongeveer vijftig meter achter en naast ons. Ook verschillende bagagestukken hadden schade opgelopen. Er was door dekens en fietszadels geschoten.
Na de zesde aanval kwamen er geen vliegtuigen meer terug, maar er bleven geregeld toestellen in de buurt en boven ons cirkelen. Daardoor moesten we ons drie uur lang in het bos schuilhouden. Nadat het enigszins veilig was geworden, verlieten we het bos en gingen we verder.
Spoedig kwamen we in Meerseldreef aan, juist toen er luchtalarm werd gegeven. We konden dekking vinden onder het gemeentehuis, waar we ook een stukje brood te pakken kregen. Toen het alarm werd afgeblazen, bleken er twee bommen in de bossen te zijn gevallen.
In de omgeving van Meerseldreef, Poppel en Hoogstraten zagen we verschillende grote bomkraters. De bedoeling van de moffen was blijkbaar om de bossen te bombarderen en het Franse materieel te vernietigen dat daar in grote hoeveelheden verborgen lag.
We zijn ongeveer een half uur in Meerseldreef geweest. Daarna gingen we verder naar Poppel en Hoogstraten.
Wat we daar zagen, was droevig. Duizenden vluchtelingen liepen langs de weg. Mannen, vrouwen en kinderen trokken voort. Van alle kanten kwamen ze. Velen hadden karretjes bij zich met hun belangrijkste bezittingen en wat voedsel erin.
Ook zag ik mensen met kruiwagens rijden en moeders met kleine kinderen op hun arm, van twee of drie weken oud, terwijl aan weerszijden nog een paar kleine peuters van drie of vier jaar moeizaam en slepend meeliepen. Ook zag ik kreupelen, verstandelijk gehandicapten, oude mannen en vrouwen in de stoet.
Ik was werkelijk bedroefd. Even schoot het me in de keel en dacht ik: misschien verkeren mijn vrouw, mijn dochtertje en mijn familie in dezelfde omstandigheden. Was het niet vreselijk? Maar de schuldige zou ervoor boeten.
Ook het gezicht van de dorpen was treurig. De moffen hadden daar huisgehouden. Er stond bijna geen huis meer overeind en verschillende huizen zaten vol kogelgaten. Je kon geen gebouw zien of het was gebombardeerd of gemitrailleerd. Ook troffen we langs de weg en op de weilanden grote bomkraters aan van zware bommen.
Dat de omgeving zo toegetakeld was, kwam ook doordat de Fransen daar zaten. Er waren bovendien verscheidene Fransen gesneuveld.
In Poppel kwamen we opnieuw voor de zoveelste keer goed weg. Drie Duitse jagers kwamen uit de richting van Antwerpen, zagen ons en probeerden ons aan te vallen.
De weg waarop we reden was open. Er stonden geen bomen en de omgeving was overal vlak. We konden niets anders doen dan plat in een korenveld dekking zoeken, maar ook daar waren we goed zichtbaar.
Gelukkig stonden voor en achter ons twintig stukken luchtdoelgeschut van de Fransen opgesteld. Zodra zij de moffen zagen, kwamen ze in actie en verdreven hen. Eenmaal kwamen de vliegtuigen nog terug en probeerden het opnieuw, maar ze kregen geen kans om iets uit te richten. Toen ze in de gaten kregen dat het niet lukte, gingen ze ervandoor.
Het was weer veilig en we konden opstaan en verdergaan. Wat een lawaai was dat, met al dat geschut tegelijk in actie! Sommigen van ons waren er zelfs doof van geworden.
Maar we hadden opnieuw geluk gehad. Als die Fransen er niet waren geweest, was er niets van ons overgebleven.
Na een half uur fietsen kregen we weer hetzelfde te verduren, maar nu was het slechts één vliegtuig. We zagen het tijdig aankomen. Tijdens het fietsen had ieder van ons een opdracht. Sommigen moesten naar links kijken, anderen naar rechts. Weer anderen moesten van tijd tot tijd naar boven kijken. De achterste man keek af en toe naar achteren en de voorste keek steeds vooruit. Ook waren er nog een paar die niets anders hoefden te doen dan luisteren.
We moesten opnieuw dekking zoeken. Deze keer was de dekking beter dan de vorige keer. Blijkbaar had de piloot ons niet gezien, want hij vloog een paar keer rond en verdween daarna weer.
Toch had ik nog een merkwaardig voorval, en dat overkwam mijzelf. Toen we het vliegtuig zagen aankomen, lieten we ons van de fiets vallen en sprongen over een heg langs de weg.
Maar terwijl ik sprong, viel ik voorover en raakte met mijn voet verstrikt in een ijzerdraad die kronkelend in de heg was verwerkt. Zo bleef ik hangen tussen hemel en aarde. Ik kon niet meer terug en ook niet op de grond komen.
Dat de jongens me uitlachten, was te begrijpen. Ze zouden me eerst maar laten hangen, werd lachend gezegd. Maar uiteindelijk hebben ze me toch losgemaakt.
Na nog een uur gefietst te hebben, kwamen we bij een klooster van de Witte Paters aan, midden in de bossen.
Onze vaandrig klopte aan om wat eten te krijgen. Dat lukte. We kregen ieder een stuk brood en een grote fles trappistenbier. Dat smaakte als ham! We hadden flinke honger, want sinds tien uur ’s morgens hadden we niets meer gegeten en het was inmiddels acht uur ’s avonds.
Je kunt wel begrijpen hoe zwaar het was: de hele dag op en af de fiets, met de volledige uitrusting, een geweer bij je en ik had ook nog een pistool, 250 pistoolpatronen en 500 geweerpatronen.
Je kunt nagaan hoe zwaar dat alles was. Van dit werk kreeg je een ontzettende honger. We vielen er dan ook op aan als leeuwen.
Ondanks al onze wederwaardigheden hielden we de moed erin en werd er ook nog wel eens gelachen. Er was ook een Belgische kapitein gekomen om te onderzoeken of we wel echte Hollanders waren.
Nadat alles in orde was bevonden, gingen we weer verder. Na twintig minuten fietsen kwamen we bij een gezondheidskolonie aan, ten zuidoosten van Antwerpen. We klopten daar opnieuw aan om onderdak voor de nacht te vinden.
We konden daar slapen, maar wel op een stenen vloer. Dat mocht ons niet hinderen, als we maar onderdak hadden. We troffen er ook nog vluchtelingen uit Breda aan. Met hen hadden we nog even een gesprek over de verwoesting van Breda.
Daarna spreidden we onze jassen op de grond uit. Onze korte jas diende als hoofdkussen en de enige deken die we bij ons hadden, trokken we over ons lichaam. Alleen de schoenen gingen uit en daarmee was het voor elkaar.
Dat de grond hard was, voelden we niet. Daarvoor waren we te vermoeid en waren onze zenuwen te veel gespannen. Hier en daar hoorden we in de verte nog kanongebulder. Ook waren enkele vliegtuigen nog hoorbaar, maar verder heb ik die nacht niets meer gehoord. Ik sliep als een os.
Maandag 13 mei 1940 – Tweede Pinksterdag
We werden om vijf uur gewekt. We stonden allen op, zo stijf als een plank. Eten en wassen was er niet bij, zodat we om kwart over vijf alweer op de fiets zaten. De meesten van ons konden in het begin hun trappers nauwelijks rond krijgen, maar later ging het alweer beter.
Na drie kwartier stapten we af om onze fietsen met groene, dunne takken te camoufleren. Om ongeveer negen uur in de morgen reden we Antwerpen binnen.
We werden daar verrast doordat de Antwerpenaren ons met overdonderend gejuich ontvingen. We werden op van alles getrakteerd: chocolade, sigaretten en sinaasappelen. Ik kreeg samen met een paar andere jongens een goede maaltijd bij een van de Antwerpse winkeliers. Dat ging er wel in, want sinds het uitbreken van de oorlog hadden we niet veel meer gehad, uitgezonderd in Tilburg.
We vertelden die mensen dat we weer terug naar Holland gingen om in Zeeland te vechten. Nou, ik dacht dat die mensen gek werden! Ze hadden ons wel om de hals willen vliegen. “Goed zo, mannekes! Als ge kunt, houd de smeerlappen uit België!” We kregen ieder nog twee stukken chocolade mee en namen afscheid van deze goede mensen. Ze stonden met tranen in de ogen toen we vertrokken.
We gingen nu naar een grote kazerne. Toen we daar aankwamen, waren er al veel andere Nederlandse soldaten. Ook het afgesplitste gedeelte van onze compagnie bevond zich in deze kazerne.
Tot onze grote verrassing kwam onze kapitein weer bij ons. Er ging een gejuich op van jewelste. Onze compagnie werd weer samengevoegd en er bleken 21 jongens van ons vermist te zijn. Ook van de andere eenheden werden weer compagnieën gevormd, hoewel alles behoorlijk door elkaar liep: artillerie, cavalerie, motordienst enzovoort. Dit gebeurde onder leiding van onze kapitein Donders, wiens naam ik hier nog wel eens mag noemen.
Nadat alles geregeld was en we nog wat te eten hadden gekregen, hield kapitein Donders een redevoering. Hij sprak erover dat we weer direct naar Holland zouden teruggaan en wat ons daar te doen stond. Ook werden de reeds gesneuvelden herdacht. Hij sprak over het grote verraad en zei dat we onze ogen goed de kost moesten geven, niet moesten twijfelen en geen pardon moesten kennen.
Tot slot bedankte hij de soldaten voor hetgeen zij al gepresteerd hadden en wenste iedereen het beste.
Terwijl de kapitein zijn rede hield, werd er luchtalarm gegeven. Daardoor werd zijn toespraak ongeveer tien minuten onderbroken. We lagen allemaal plat tegen de muren van de kazerne. Twee andere kazernes werden met de grond gelijk gebombardeerd, maar gelukkig bleven wij gespaard. Het alarm duurde een halfuur en toen werd het sein veilig gegeven.
We vertelden onze kapitein wat we met luitenant Arriaans hadden meegemaakt. Hij was hierover woedend.
“Ik had erbij moeten zijn,” zei hij. “Dan had hij nu niet meer gelopen.”
Nadat alles weer enigszins georganiseerd was, trokken we opnieuw richting Holland, onder luid gejuich van de Antwerpenaren.
Zo gingen we door de bekende tunnel van Antwerpen, de diepte in. Dat hier geen ongelukken zijn gebeurd, is mij nog steeds een raadsel.
We hingen met trossen aan elkaar en gingen op de fiets de sterk dalende en donkere tunnel in, terwijl er ook geregeld verkeer uit de tegenovergestelde richting kwam. We reden met een vaartje van ongeveer zestig kilometer per uur. Het was net de Tour de France. We zagen geen gevaar en alles ging goed. Het duurde ongeveer twintig minuten voordat we de tunnel weer uit waren.
Daarna ging het bergop, de vlakte in, richting Sint-Niklaas.
Even hadden we nog een humoristisch geval aan de hand. We waren goed en wel de tunnel uit of daar kwamen drie zware vliegtuigen in onze richting aangevlogen. We dachten dat het Duitsers waren en vlogen van onze fietsen af. We zochten dekking achter steenhopen en in het lange gras langs de hagen.
Ook stonden er veel Franse militairen op de weg en in het veld. Zij bleven gewoon staan waar ze waren. Het slot van het liedje was dat de vliegtuigen die over ons heen vlogen Frans bleken te zijn.
De Fransen die daar in stelling lagen, hadden de grootste schik. We stapten weer op onze fietsen en gingen verder naar Sint-Niklaas.
We reden in groepjes van tien man, met een tussenruimte van ongeveer driehonderd meter. Vanuit Sint-Niklaas ging het naar Clinge, Sint-Jansteen, Hulst, Axel en IJzendijke. We kwamen om ongeveer zes uur in IJzendijke aan. Daar zouden we onze rustplaats krijgen.
Overal werden onze jongens ondergebracht in scholen, aparte gebouwen en bij burgers. L. van Hoof en ik waren een van de laatsten aan wie een onderkomen werd toegewezen. Dat gebeurde pas om negen uur ’s avonds. Maar het spreekwoord zegt: “Laatst is best”, en dat was nu ook het geval.
We kregen onderdak bij een slager, een zekere mijnheer Smit. Het waren bijzonder goede mensen.
We kwamen daar aan met een kwartiermeester uit het dorp. Deze mijnheer belde aan. De juffrouw deed open en hij zei: “Hier heb ik twee soldaten voor je die onderdak moeten hebben en eten.”
“Kom maar binnen, jongens,” zei ze. “Jullie zullen wel honger hebben en vermoeid zijn.”
Dat waren we inderdaad. We werden binnengelaten en direct werd er waswater voor ons klaargezet. Ze maakten eten voor ons klaar. Het beste stukje vlees dat ze in de winkel hadden, kregen wij. Kortom, we konden alles krijgen wat ons hartje verlangde.
We hebben nog een poosje met haar zitten praten over de toestand en over alles wat we hadden meegemaakt. Daarna gingen we naar bed, dat voor ons boven was klaargemaakt.
Haar man werkte bij de luchtwacht en was niet vaak vrij, zodat we hem maar een paar keer hebben gezien. Hij leek ons eveneens een beste kerel. Zijn vrouw was wel behoorlijk overspannen door alles wat ons land was overkomen. Ze was geweldig bang voor vliegtuigen.
Toen we naar bed gingen, zei ze nog: “Als er vannacht veel vliegtuigen komen, roep ik jullie wakker hoor!”
We zeiden: “Als je bang wordt, roep maar gerust hoor!”
Maar we hebben niets gehoord. We stapten in een fijn bed en sliepen als ossen. We waren de oorlog helemaal vergeten.
De volgende morgen werden we pas om elf uur wakker. Voordat we ons hadden aangekleed en gewassen, was het twaalf uur en waren we net op tijd klaar voor het middagmaal. Dat was opperbest.
Dinsdag 14 mei 1940
Na de middag hebben we de juffrouw gezelschap gehouden en gepraat over thuis en allerlei andere zaken. Ze waren ook nog niet lang getrouwd en haar man was eveneens voetballer. Zo zaten we gezellig te praten, toen plotseling een sergeant van ons naar binnen stormde. Hij lag een paar huizen verderop en kwam vertellen dat we ons zo snel mogelijk moesten klaarmaken en verzamelen. Er waren namelijk parachutisten buiten het dorp neergekomen en we moesten er direct op af.
We maakten ons klaar. L. van Hoof zat wel een beetje in zijn knijpert, maar ik niet meer. Al schrijf ik dat hier zelf, ik had ze al eerder meegemaakt en ze zouden me niet voor de tweede keer in de luren leggen. Dat had ik ze beloofd. Ik was duivels op die kerels!
Toen we klaar waren, namen we afscheid van juffrouw Smit, die met tranen in haar ogen stond. We reden naar de verzamelplaats. Daar aangekomen gingen we de polder in, met onze kapitein voorop.
Ongeveer een halfuur buiten IJzendijke bemerkten we inderdaad bij een boerderij soldaten in Nederlandse uniformen. Omdat ons niets bekend was over hun aanwezigheid daar en de Duitsers ook Nederlandse uniformen droegen, openden we direct het vuur.
Nadat we enkele malen hadden geschoten en in linie dichterbij waren gekomen, kwam de commandant, een tweede luitenant, verschrikt met een wit laken omhoog op ons aflopen. Toen hij bij ons aankwam, zag hij zo wit als het laken zelf.
Nadat hij zich bekend had gemaakt, bleek dat het Nederlanders waren. De tweede luitenant was met twintig jongens van zijn compagnie achteropgeraakt en verdwaald in de polder. Het resultaat was dat we twee paarden in de wei hadden geraakt. Eén was op slag dood en het andere leefde nog. Gelukkig hadden we, wonder boven wonder, geen enkele soldaat getroffen.
We hebben ook nog gelachen om een Zeeuws boertje dat op het land aan het werk was terwijl wij daar aan het schieten waren. Hij bleef gewoon doorwerken. Onze kapitein vloog op hem af en maakte hem met een flinke vloek en zijn revolver in de rug duidelijk dat hij in de sloot moest springen om dekking te zoeken.
Met zijn handen omhoog en roepend: “Je zult me toch niet doodschieten!”, sprong hij in de sloot.
Hier was de slag weer geleverd. De luitenant met zijn jongens ging met ons mee en we konden terugkeren naar onze kwartieren.
Deze dag zijn we ’s avonds om zes uur uit IJzendijke vertrokken naar Philippine en vandaar naar Waterlandkerkje. Daar werden we ingekwartierd in een school.
’s Avonds om een uur of acht klopten L. van Hoof en ik bij mensen in dat dorpje aan om wat eten te vragen. Deze mensen waren daar niet te beroerd voor, vooral toen ze hoorden dat we uit Bergen op Zoom en Ossendrecht kwamen. Toevallig was die vrouw zelf ook uit Ossendrecht afkomstig. Direct werd overal voor gezorgd. We kregen van alles en er werd over en weer gepraat. Oude koeien werden uit de sloot gehaald.
We hebben daar tot tien uur gezeten. Daarna gingen we naar de school en kropen in het stro. De nacht verliep verder rustig.
Woensdag 15 mei 1940
Het eerste wat we die morgen hoorden toen we wakker werden, was een bericht van generaal Winkelman. Hij had besloten Vesting Holland over te geven om verder bloedvergieten als gevolg van de zware bombardementen te voorkomen.
’s Morgens om tien uur stonden we in een café, toen plotseling opnieuw het bericht van Winkelman doorkwam. Maar wij mochten daar geen waarde aan hechten, want het bericht moest vals zijn.
’s Middags, na het eten dat we van de keukenwagen kregen, zijn we vertrokken naar Sluis.
Daar maakten we opnieuw een bombardement mee en werden we met mitrailleurvuur beschoten. Ik kon geen andere dekking vinden dan in een sloot te springen. Ook anderen deden dit. We stonden tot ons middel in het water.
Trouwens, tijdens de gehele route door Zeeland hebben we veel last gehad van luchtgevaar. Verschillende malen hebben we ons heil gezocht in gaten en holen, tussen brandnetels en ik weet niet wat allemaal.
Van Sluis ging het naar Sas van Gent en vandaar naar Eede. In Eede werden we bij boeren ingekwartierd, waar we voorlopig zouden blijven. We sliepen daar in de schuur in het hooi. We aten van onze eigen keukenwagens.
Donderdag 16 mei 1940
’s Morgens werden we om acht uur wakker. Het was mooi en helder weer. Om negen uur aten we.
Daarna ben ik het dorp ingegaan om een paar schoenen te vorderen. Ik was namelijk door mijn schoenen heen. Beide zolen waren eraf en ik liep op mijn kousen, met alleen nog wat bovenleer boven op mijn voeten.
Ik heb overal in het dorp om schoenen gevraagd, maar kon nergens iets krijgen. Ten slotte vorderde ik een paar Zeeuwse gele klompen. Daarmee kwam ik terug op de boerderij.
Toevallig was onze kapitein daar en hij zag me lopen. Hij riep me bij zich en vroeg: “Hoe kom je aan die klompen?”
Ik zei: “Die heb ik gevorderd, kapitein.” Ik wist dat het eigenlijk niet mocht, want vorderen kon alleen een officier.
In ieder geval kreeg ik een uitbrander en moest ik de klompen terugbrengen. Ondertussen werd er voor schoenen gezorgd. ’s Middags had ik weer nieuwe schoenen aan.
Overigens was er vandaag niet veel te melden, behalve enkele Duitse vliegtuigen die overvlogen. In de verte hoorden we voortdurend kanongebulder, vermoedelijk vanuit Vlissingen.
’s Avonds kwamen we met tien man en een sergeant samen met de Fransen op wacht te staan. We moesten ’s nachts patrouillelopen.
Vrijdag 17 mei 1940
Vrijdag werden 150 mannen, die zich tijdens onze tocht door Brabant en Zeeland bij ons hadden aangesloten omdat ze hun eigen compagnieën waren kwijtgeraakt, ontwapend en voor vertrek naar Frankrijk aangewezen.
Voordat dit gebeurde, hield onze kapitein een korte toespraak. Hij vroeg ons wat we wilden: meegaan naar Frankrijk of blijven vechten tot het laatste moment.
Enkele mannen gaven zich op, maar het grootste gedeelte van de compagnie dat nog over was, wilde blijven vechten.
Nadat deze mannen hun wapens hadden ingeleverd, moesten wij met ongeveer dertig man hen begeleiden tot aan de Belgische grens. We hebben naderhand nooit meer iets van hen gehoord.
Onze kapitein had opdracht gekregen het kleine stukje Zeeland dat nog vrij Nederlands was tot het laatst toe te verdedigen.
Ook zijn we naar een Duitse bommenwerper gaan kijken die vlak bij ons was neergestort.
Het toestel was door een aantal bomen naar beneden gekomen en had die volledig vernield. Over een lengte van tweehonderd meter en een breedte van honderd meter lagen overal onderdelen van het vliegtuig verspreid. De drie motoren lagen vijftig meter van elkaar geslingerd.
Ook de vier inzittenden waren volledig uiteengereten. Hier vond je een been, daar een arm en verderop weer een romp. Hun hoofden waren vermoedelijk door het contact met de bomen ernstig verminkt. Ik heb van alle vier de schedels met haar in mijn handen gehad.
De propeller was zo diep in de grond geslagen dat we hem er onmogelijk uit konden krijgen. Kort daarna werd met het opruimingswerk begonnen en werden de lichamen in zakken weggedragen.
Het vliegtuig was helemaal doorzeefd met kogels. Vermoedelijk was het boven Vlissingen door afweergeschut getroffen. Het was een vreselijk gezicht, maar we waren inmiddels zo hard geworden dat we het nauwelijks nog goed beseften.
De cabine was totaal uitgebrand. De motoren hadden zulke diepe gaten in de grond geslagen dat ze nauwelijks meer te zien waren. Het was verschrikkelijk om die mensen zo aan stukken te zien liggen.
Om zes uur was het eten. Daarna hebben we nog een poosje bij de boer naar de radio geluisterd. Toen zijn we op het stro gekropen. Ik kon deze nacht wel slapen; de vorige nacht had ik immers patrouille gelopen.
Zaterdag 18 mei 1940 – Vertrek uit Zeeland en de tocht naar Duinkerken
We werden vroeg gewekt, ongeveer half vier. Het was nog schemerdonker toen we buiten kwamen. Er was namelijk een bericht binnengekomen dat ook wij Zeeland zo spoedig mogelijk moesten verlaten. Er was niets meer aan te doen. Holland zou spoedig geheel Duits zijn.
Dit bericht maakte diepe indruk op ons allen. We beseften wat het betekende om je eigen moederland te moeten verlaten en daarmee ook allen die je zo zeer aan het hart lagen.
Maar we gingen, al was het met tegenzin en met het gevoel als een geslagen jongen. Om ongeveer vier uur zaten we op de fiets en vertrokken we vanuit Eede naar Sluis. In het begin ging het langzaam. De vermoeidheid begon een woordje mee te spreken na de zeven zware dagen die achter ons lagen. Maar dat was nog niets; het zwaarste zou nog komen, vooral voor mij.
Na een uurtje gereden te hebben, waren de spieren warmer geworden en ging het beter. Het tempo werd dan ook hoger opgevoerd. Om zes uur precies waren we in Sluis.
In Sluis troffen we onze kapitein weer, die met zijn wagen vooruitgereden was. Hij vertelde dat hij juist een bericht had gekregen van een militaire post dat om zes uur Duitse gemotoriseerde troepen het dorpje Eede waren binnentrokken. Dat was dus precies twee uur nadat wij het dorp hadden verlaten.
Vanuit Sluis verlieten we de Nederlandse grens. Wanneer zouden we die weer terugzien? Het kon misschien kort duren, maar ook lang, en misschien wel nooit meer. Niemand wist het.
Om half zeven reden we het Belgische plaatsje Sint-Kruis binnen, juist toen er luchtalarm werd gegeven. We zochten dekking tegen de huizen. Even later hoorden we zwaar geronk dat ons niet onbekend was. Spoedig zagen we ze dan ook: drie laagvliegende Duitse toestellen, een zware bommenwerper en twee Messerschmitts. Zo zag je ze en zo waren ze weer verdwenen in de laaghangende wolken. Na tien minuten was er niets meer te horen of te zien.
We stapten weer op de fiets om naar een verzamelplaats te rijden die de kapitein had opgegeven. Daar mochten we ontbijten van onze eigen proviandwagen en keukenwagen, die we nog steeds bij ons hadden.
Na het eten ging het direct weer op de fiets. Het was toen ongeveer half acht in de morgen. We reden naar de bekende Belgische badplaatsen Knokke en Blankenberge, vervolgens naar Brugge en Oostende en daarna naar La Panne, een plaats op vier kilometer van de Franse grens. Daar kwamen we ’s middags om één uur aan.
Dit alles was in één ruk doorgegaan. We hadden ongeveer 150 kilometer op de fiets afgelegd, en toch zou dit nog niet het laatste zijn voor vandaag.
Wel hadden we onze tocht door België verschillende malen moeten onderbreken om dekking te zoeken voor vijandelijke vliegtuigen, die het ons nog steeds lastig maakten.
Ook in België stond alles op zijn kop. In sommige plaatsen zag je echte oorlogsbeelden: zwaar bepakte soldaten die klaarstonden om naar het front te gaan, grote stukken geschut, munitiewagens, ambulances en grote groepen cavalerie en artillerie. Overal zag je groepjes mensen bij elkaar staan die de toestand bespraken. Ook waren er huilende vrouwen en kinderen die hun mannen en vaders naar het front zagen vertrekken.
Dit alles was achteraf bekeken een schrikwekkend en afschuwelijk schouwspel, maar wij hadden geen tijd om daar diep op in te gaan. We hadden genoeg aan onszelf en alles trok als een schim aan ons voorbij.
Wel trokken wij veel belangstelling van de Belgen en werden we steeds vriendelijk toegejuicht. Oostende had ook al zijn deel van het oorlogsgeweld gehad toen we er kwamen. De stad was al tweemaal gebombardeerd. Grote gebouwen lagen met de grond gelijk en op verschillende plaatsen brandde het flink. Men was druk bezig met het opruimingswerk.
Onderweg passeerden ons ook veel dienstauto's met soldaten die in de richting van Frankrijk uitweken, evenals veel particulieren en vluchtelingen op de fiets.
Het weer was helemaal opgeklaard. De bewolkte lucht had plaatsgemaakt voor een helderblauwe hemel en de zon deed haar kracht al terdege voelen. Hoe dieper we België in kwamen, hoe warmer het werd. We waren dan ook flink bezweet en vermoeid toen we in La Panne aankwamen.
Tussen haakjes: de omgeving waar we doorheen fietsten, was schitterend mooi. Dan kwam je weer in vlak terrein en dan weer in een heuvelachtig landschap. Vooral La Panne was mooi. Het lag op vier kilometer van de Franse grens, in een heuvelachtig gebied met aardige heuvels. Bovendien was het een prachtige badplaats, meer een vakantieoord voor toeristen. Daarvoor waren overal speciale zomerhuizen gebouwd.
Er waren al veel mensen en ze waren zeer vriendelijk voor ons. Eerst hebben we voor in de stad gerust. We kregen van alles van de bevolking: limonade, sinaasappels, chocolade, wijn, broodjes, druiven enzovoort. Kortom, te veel om op te noemen.
Ondertussen was onze kapitein een kwartier voor ons uit op zoek naar onderdak, want we zouden in La Panne overnachten. Later bleek dat het anders zou gaan, en vooral voor mij.
Onze kapitein kwam terug en had een onderkomen gevonden in een oude timmerfabriek. Enkele jongens moesten mee om het verblijf in orde te maken, stro naar binnen te brengen en alles wat in de weg stond opzij te zetten. Wij moesten ons ondertussen klaarmaken om naar de andere kant van de stad te fietsen.
Het was ongeveer drie uur toen we weer op de fiets stapten. We gingen nog niet naar ons onderkomen, maar eerst even buiten de stad de bossen in om ons avondeten klaar te maken.
Met een kalm gangetje ging het door de stad. We werden luid toegejuicht door de bevolking en de ontelbare vluchtelingen die in deze stad waren aangekomen. In dichte drommen stonden ze op de trottoirs. Van alle kanten werden we toegeroepen, vanuit de straat, de benedenkamers en de bovenverdiepingen.
Het was een zegetocht, alsof we van een wedstrijd terugkwamen waarin we na zwaar vechten hadden overwonnen.
Buiten de stad kwamen we in een soort bos of woud, waar we afstapten. Onze fouragewagen hadden we ook nog bij ons. Die had ondertussen in La Panne inkopen gedaan: vlees, aardappelen, brood en al het andere dat nodig was.
We gingen met een ploeg aan de slag om aardappelen te schillen. Iedereen kreeg zo zijn werk. Sommigen moesten pannen schoonmaken, anderen water halen en weer anderen de fietsen nakijken en banden repareren, want er waren al heel wat lekke banden gereden. Tot nog toe had ik het er goed vanaf gebracht.
Ondertussen was ook de keukenwagen gekomen en konden ze beginnen met koken.
Nadat we klaar waren met aardappelen schillen, ben ik met L. van Hoof een eind het bos ingelopen. Het terrein was tamelijk heuvelachtig. Na een poosje lopen kwamen we weer op de grote straatweg uit die naar Frankrijk liep.
Hier passeerden duizenden vluchtelingen: auto's, fietsers, vrachtwagens en voetgangers. De meesten waren te voet. Vrouwen met kinderwagens, mannen met karretjes en kruiwagens, allemaal met hun belangrijkste bezittingen. Ook waren er veel jonge jongens met hun dekens op de rug en een stok in de hand. Zo trokken ze verder in de richting van Frankrijk.
Het was een droeve stoet waaraan geen einde leek te komen. De stroom vluchtelingen bleef maar aanhouden, zonder ook maar even te worden onderbroken.
Nadat we tot ongeveer kwart voor zes aan de kant van de weg hadden gezeten, gingen we terug naar ons tijdelijke kamp. Inmiddels was het eten klaargemaakt en konden we onze eetketels ophalen. We wachtten er niet lang mee, want we hadden honger als leeuwen. Het smaakte ons dan ook bijzonder goed.
Maar opeens werden we in ons smakelijke maal gestoord. Het zal u wel opvallen bij het verder lezen van mijn oorlogsdagboek dat we bijna geen enkele dag, in geen enkel land, plaats of dorp met rust gelaten zijn.
Het was ongeveer zes uur toen we een zwaar geronk hoorden. Weldra zagen we drie Duitse bommenwerpers laag boven ons hoofd, die vervolgens boven de stad vlogen. Gelukkig was ik juist klaar met eten.
De meesten van ons waren dat nog niet en daardoor was de smaak van hun eten meteen bedorven. We vlogen allen naar de toppen van de verschillende heuvels aan de rand van het woud om de afloop van dit schouwspel goed te kunnen zien.
Het afweergeschut ging geweldig tekeer, maar kon niet verhinderen dat er enkele bommen werden uitgeworpen. Het was een helderblauwe lucht en het was een mooi gezicht om de afgeschoten granaten in de lucht te zien uiteenspatten en te zien veranderen in witte wolkjes.
Maar het mooiste kregen we te zien toen de aanval ongeveer vijf minuten bezig was. Op een gegeven moment werd een van de aanvallers door een granaat van het afweergeschut getroffen in de benzinetank. We zagen eerst een roodblauwe steekvlam uit het toestel tevoorschijn komen. Direct daarop vloog het gehele vliegtuig in lichterlaaie.
Een van de inzittenden zag kans om met zijn parachute uit het vliegtuig te springen. Daarna stortte het toestel brandend en met donderend geraas naar beneden en kwam op het strand terecht.
Een luid hoera ging op bij de burgers die bij ons in de buurt waren, toen het toestel naar beneden stortte. De andere twee aanvallers kozen het hazenpad toen ze zagen dat hun kameraad getroffen was en naar beneden stortte.
Kort daarop verschenen Engelse jachtvliegtuigen. Later hoorden we dat die er ook nog eentje hadden neergeschoten.
De piloot van het neergestorte vliegtuig hing na een flinke val rustig aan zijn parachute in de lucht en kwam langzaam naar beneden. Maar deze piloot moet wel doodsangsten hebben uitgestaan. Het Belgische mitrailleur- en afweergeschut kende blijkbaar geen medelijden met hem en opende het vuur op de parachutist.
Zo kwam hij langzaam naar beneden. De mitrailleurs zwegen pas toen hij bijna beneden was. Hij kwam midden in de stad terecht.
Allen renden we naar de plaats waar de parachutist was neergekomen. We zagen een grote opeenhoping van mensen. De politie kon de menigte niet op afstand houden en was genoodzaakt een charge uit te voeren. Anders hadden ze de Duitser waarschijnlijk gelyncht.
Toen hij beneden kwam, leefde hij nog, maar zijn benen waren doorzeefd met kogels en hij verloor ontzettend veel bloed.
Toch sprak hij nog heel kalm Frans. Hij zei dat hij geen Duitser was, maar een Fransman die gedwongen was geweest om in een vliegtuig te kruipen en mee te gaan om La Panne te bombarderen. Of hij de waarheid sprak, weten we niet.
Even later kwam er een ambulanceauto. Nadat hij verbonden was, werd hij weggevoerd, waarbij een grote plas bloed op straat achterbleef.
Door dit voorval was onze kapitein van gedachten veranderd. Hij vond het niet langer veilig om in La Panne te blijven.
Besloten werd om verder te trekken en de Franse grens over te gaan. Zo gezegd, zo gedaan. Het onderkomen werd afgezegd en we trokken opnieuw richting Frankrijk.
Het viel niet mee, nadat we eerst ongeveer 150 kilometer hadden afgelegd, om nu alweer verder te moeten. Maar het was voor onze eigen veiligheid en daar werd alles voor gedaan.
Achteraf gezien was dat niet voor mij het geval, want ik ontsnapte ternauwernood aan de dood.
Om zeven uur vertrokken we gezamenlijk naar Frankrijk, tussen de duizenden vluchtelingen door.
Na enkele kilometers gereden te hebben, kreeg ik pech. Op een gegeven moment reed ik de band van mijn fiets kapot. Ik meldde dit bij de vaandrig, die voor een fietspomp zorgde. Nu moest ik om de vijfhonderd meter van de fiets af om de band op te pompen en me daarna weer rot trappen om bij de anderen te komen. Maar als ik eindelijk weer bij was, was mijn band alweer leeg.
Dat was geen doen. Ik was buiten adem en zweette me rot. Ik reed opnieuw naar de vaandrig en vroeg wat ik moest doen.
Hij zei: “Probeer mee te komen tot Duinkerken. Verder gaan we niet en daar kunnen we verdere maatregelen nemen.”
Ik peddelde mee, hoewel het onmenselijk zwaar was. Met mijn uitrusting, mijn geweer bij me en een lege achterband moest ik in een flink tempo blijven rijden. En dan niet te vergeten dat we al 150 kilometer in de benen hadden zitten.
Tenslotte moest ik lossen. Ik kon niet meer bijhouden; ik was op. Aan de Franse grens haalde ik de anderen weer in, waar iedereen moest stoppen.
Hier stonden duizenden Belgische vluchtelingen in lange rijen te wachten. Nadat hun papieren gecontroleerd waren, mochten ze de grens over. Er stonden ook verschillende Nederlanders. Naar we vernamen, stond er voor de grens een colonne auto's van allerlei soort met een lengte van wel dertig kilometer.
Het was een ware opstopping. De grens was helemaal afgezet met afrastering, behalve de kleine openingen waar de controle plaatsvond. Daarachter stond een leger douanebeambten.
Alle burgers moesten hun beurt afwachten en konden wel 24 uur moeten wachten. Militairen werden direct doorgelaten.
Na ongeveer een kwartier oponthoud waren we de grens gepasseerd en stapten we weer op de fiets naar het eerste Franse plaatsje, Nieuwpoort.
Hier stapten we af en namen een rustpauze. We probeerden nog wat eten te krijgen voor de nacht, maar dat lukte niet. Alles zat vol met vluchtelingen en veel burgers konden ook geen plaats krijgen. Zij waren genoodzaakt in de open lucht te overnachten.
Toevallig sprak ik ook nog een Bergenaar met zijn vrouw. Zijn naam ben ik vergeten. Hij was voor de oorlog uit Bergen op Zoom vertrokken en wist ook niet waar hij naartoe moest.
In alle huizen, winkels en cafés die leeg waren, lagen vluchtelingen op de grond. Met z'n allen onder één deken brachten ze de nacht door. Ze lagen als het ware op elkaar geplakt: mannen, vrouwen, kinderen, jongens en meisjes, alles door elkaar. Het leek net een beestenstal.
Ongeveer acht uur vertrokken we uit Nieuwpoort naar Duinkerken. Ik reed nog steeds met mijn platte band.
Even buiten Nieuwpoort kreeg ik mijn ongeluk, wat later misschien mijn geluk bleek te zijn.
Tot nog toe hadden we steeds rustige wegen gehad en goede fietspaden. Dat was buiten Nieuwpoort niet het geval. Daar kwamen we op een grote klinkerweg. Die werd blijkbaar te machtig voor mijn achterwiel. Na ongeveer tweehonderd meter gereden te hebben, gaf het dan ook de geest en zakte het finaal in elkaar.
Daar stond ik nu. Ik kon bij niemand achterop zitten, want ze waren allemaal flink bepakt met bagage. Niemand wilde bij me blijven; ze wilden alleen maar vooruit.
De vaandrig stapte even af en zei dat ik die avond maar in Duinkerken moest proberen te komen en hen daar moest opzoeken. Ze zouden op me wachten.
Ik haalde mijn bagage van de fiets, gooide de fiets aan de kant van de weg en ging te voet verder, in de hoop in Duinkerken weer bij de jongens te komen.
Na een halfuur lopen begon het al te schemeren. Ik volgde de stroom vluchtelingen, want anders wist ik niet waar ik zou uitkomen. Ik kende hier immers geen enkel pad of weg.
Om half elf kwam ik zwaar bepakt en beladen in Duinkerken aan, want ik had alles nog bij me: een geweer met 350 patronen, een pistool met 250 patronen, mijn ransel en de rest van mijn uitrusting.
Het was ondertussen flink donker geworden. Later werd het lichter, ja zelfs helder, toen de maan opkwam.
Overal in de omtrek zag ik zoeklichten tegen het hemelgewelf schijnen. Dat was het teken dat de moffen weer in aantocht waren.
Om ongeveer half twaalf kwam ik doodvermoeid aan het kanaal in Duinkerken, de plaats waar naderhand het hevigst gevochten zou worden. Ik kwam daar juist aan toen luchtalarm werd geblazen. Even later hoorde ik het bekende gezoem van de Duitse vliegtuigen.
Ik hield een paar Franse burgers aan en vroeg hun in gebarentaal of zij geen Hollandse soldaten hadden gezien. Frans spreken kon ik niet en verstaan evenmin. Maar ik bleef net zo lang gebaren maken totdat ze mij begrepen en me naar de stad stuurden.
Ik liep langs het kanaal naar de stad. Ondertussen hoorde ik steeds meer geronk van Duitse vliegtuigen boven me. Er gebeurde niets, totdat ik op een gegeven moment een gefluit uit de lucht hoorde en direct daarop een zware ontploffing aan de overkant van het kanaal. Ik schrok me bijna dood.
Een luchtaanval op Duinkerken was begonnen, een aanval die ik niet licht zal vergeten. Het bombardement was zo erg en verschrikkelijk dat ik het niet eerder had meegemaakt tijdens de andere bombardementen die ik had meegemaakt. Mogelijk zou ik het ook nooit meer meemaken.
Eerst liep ik nog door naar de stad, totdat een ontzettend geluid vanuit de lucht boven me te horen was. Dat waren de zogenaamde fluitbommen, die een ontzettende morele uitwerking op mensen hebben.
Deze bommen, samen met duizenden brandbommen, hebben we drie uur lang moeten verduren. Hun morele uitwerking bleef niet uit, ook niet op mij en op vele anderen die dit bombardement meemaakten.
Het bombardement begon 's nachts om half twaalf en eindigde om ongeveer drie uur in de morgen.
Ik durf je eerlijk te vertellen dat ik als het ware gek geworden was van angst en woede. Als dit bombardement nog een uur langer had geduurd, had ik de geest gegeven zonder dat ik nog door een bomscherf getroffen hoefde te worden.
Zoals ik eerst schreef, liep ik door naar de stad. Maar een ontzettend fluitend gehuil, dat zelfs de sterkste mens schrik aanjoeg, brak boven mijn hoofd los. Ik liet me plat op de grond vallen. Direct daarop volgden twee zware explosies aan de overkant van het kanaal.
De volgende dag hoorde ik van een Vlaming dat door deze bommen een kazerne was getroffen waarin 1.800 soldaten verbleven. De meesten zouden onder het puin begraven liggen.
Na dit voorval stond ik op en liep langs het kanaal naar het open veld. Honderden brandbommen vielen om me heen. Deze bommen gaven zo'n geweldige hitte af dat het groen gewoonweg wegbrandde. Weldra braken ook de eerste branden uit.
De lucht was op het laatst één vuurzee geworden, met de rode gloed van de verschillende branden, lichtflitsen van vallende bommen, flitsen van het afweergeschut en de vele zoeklichten die in actie waren.
Na ongeveer tien minuten lopen kwam ik bij een open veld. Ik liep het veld op en liet me plat onder een bosje vallen. Hier dacht ik veilig te zijn. Aan de overkant van het kanaal hield het gedreun van bommen en afweergeschut echter niet op.
Ik lag daar moederziel alleen af te wachten, hopend dat spoedig het sein veilig gegeven zou worden. Maar dat gebeurde helaas niet. Het begon pas en ik zou er ook nog het nodige van meemaken.
In een regelmaat als van een klok bleven de Duitse vliegtuigen komen, steeds in grotere aantallen. Er werden steeds meer bommen losgelaten, met dat angstaanjagende geluid dat je gek maakte. Wanneer deze bommen werden losgelaten, kon je precies de hoogte van de vliegtuigen bepalen.
Na ongeveer twintig minuten daar gelegen te hebben, hoorde ik schuin achter me, naar ik schatte, drie vliegtuigen naar beneden duiken. Het was net alsof ik voelde dat er iets ging gebeuren. Ik drukte me platter dan ooit op de grond.
Ik had het niet mis. Terwijl ze hun duik namen, werden de bommen losgelaten met hun vreeswekkende geluid. Ik kreeg het gevoel dat ze recht op me afkwamen en stierf bijna van angst.
En toen gebeurde het.
Een enorme klap. Ik werd opgetild, een paar meter weggeslingerd en weer op de grond neergekwakt. Ik was half versuft en wist eigenlijk niet goed wat er gebeurd was. Maar ik kwam weer gauw tot bezinning en voelde zand in mijn ogen, mond en oren.
Ik stond op, keek om me heen en zag vier grote kraters die in de grond waren geslagen, vlak om me heen.
Ik besefte dat ik opnieuw door het oog van een naald was gekropen. Maar een nog grotere angst sloeg me om het hart. Ik vluchtte weg en wist niet waarheen. Ik hoorde of zag niets meer, totdat ik uiteindelijk op een kerkhof terechtkwam.
Daar hoorde ik voor het eerst weer geluid, of liever gezegd: gehuil en geschreeuw. Ik liep erop af en zag bij het licht van de maan twee vrouwen en twee mannen.
Op dat ogenblik waren er geen vliegtuigen boven ons. Eerst dacht ik dat ze gewond waren, maar dat was niet het geval. De vrouwen waren zo gedemoraliseerd dat ze niet meer wisten wat ze deden of waar ze waren.
Ik liet me met hen onder de bosjes vallen die daar stonden. Ik voelde me weer wat geruster nu ik bij andere mensen was en luchtte mijn hart.
Een van de mannen sprak me aan in het Frans, waarvan ik natuurlijk niets verstond. Ik zei alleen maar: “Hollande.” Hij mompelde daarna nog enkele woorden, maar ik kon geen antwoord geven. Daarna werd er niets meer gezegd en wachtten we stil af.
De vrouwen waren ondertussen tot bedaren gekomen, maar de stroom vliegtuigen bleef aanhouden. Het bleef bommen regenen en zo nu en dan werden er ook zware explosiebommen afgeworpen.
Vanaf het kerkhof, dat als het ware op een heuvel lag, kon ik het toneel goed aanschouwen. Het gefluit van de bommen en het gedreun van het afweergeschut hielden niet op. Het was net alsof de wereld verging.
Duinkerken was ondertussen één grote vuurzee geworden. Aan alle kanten van de stad braken branden uit. De aanvallen wisselden elkaar voortdurend af. Dan werd het zuiden van de stad aangevallen, dan weer het noorden. Iedere aanval werd afzonderlijk uitgevoerd.
Na ongeveer tien minuten op het kerkhof gelegen te hebben, kwamen er weer nieuwe bommenwerpers. Naar het scheen concentreerden zij hun aanval op het kanaal. Ik had me niet vergist, want weldra herhaalde zich het ontzettende gefluit. De bommen kwamen op ongeveer tweehonderd meter van ons af neer.
Ze waren nog maar nauwelijks gevallen of met een sissend geluid kwamen vele brandbommen naar beneden, die om ons heen vielen.
De vrouwen die daar bij me lagen, begonnen opnieuw te huilen. Ook hoorde ik op het kerkhof nog meer angstkreten.
Het geronk van de vliegtuigen bleef aanhouden en de bommen werden steeds maar uitgeworpen. Dan vielen ze wat verder weg, dan weer dichterbij.
Plotseling klonk opnieuw dat ontzettende gehuil, alsof de bommen recht op ons afkwamen. Ik drukte me zo stevig mogelijk tegen de grond aan.
Weer volgde een harde klap. De takken van het bosje waaronder we lagen, werden afgerukt en ikzelf kwam op het voetpad terecht.
Twee zware bommen waren voor de tweede maal binnen tien meter van me afgevallen, nu op het kerkhof. Waar die Fransen gebleven waren en of ze gewond waren, weet ik niet. Ik hoorde of zag niets meer.
Ik vluchtte verder het kerkhof op en wilde het land in, maar aan het einde van het kerkhof kwam ik tegenover een hoge muur te staan. Ik kon niet verder.
Ik liep terug langs het voetpad, zonder te weten waarheen. Maar opeens zag ik bij het licht van de maan een grafkelder met een groot stuk uit het deksel. Er was een gat zichtbaar.
Zonder me te bedenken liet ik me daarin vallen, met mijn uitrusting en al. Ik plonsde half bewusteloos naar beneden.
Daar lag ik nu. Als er een bom op zou vallen, was ik ineens begraven geweest.
Het bombardement duurde voort. Pas om kwart voor drie werd het stil. Ik bleef in mijn eigenaardige schuilplaats liggen en probeerde wat te slapen. Dat lukte eerst niet, maar na een poosje onrustig gedraaid en gekeerd te hebben, viel ik toch in slaap.
Of liever gezegd: ik sliep en was tegelijk wakker. Ik weet eigenlijk niet wat het was.
Om kwart over vier kwam ik overeind en zag dat het al licht was. Het was dus zondagmorgen.
Zondag 19 mei 1940 – Alleen in een vreemd land
Ik klom uit mijn schuilplaats tevoorschijn en stond daar op een kerkhof in een vreemd land. Geen cent op zak, de Franse taal niet machtig en niet wetend waarheen.
Ik pakte mijn spullen weer op mijn nek, nam mijn geweer over de schouder en ging opnieuw op pad. Toen ik vooraan op het kerkhof kwam, zag ik de plaats terug waar ik de vorige avond gelegen had, bij twee grote bomkraters.
Op de grote weg langs het kanaal lagen verschillende schepen in tweeën, die door bommen waren getroffen. Het groene gras aan weerszijden van het kanaal was op grote plekken weggebrand door brandbommen.
Aan de overkant van het kanaal stond de stad op veel plaatsen in lichterlaaie. Grote, roetzwarte en olieachtige rookwolken stegen uit alle delen van de stad omhoog. Ook sloegen de vlammen hoog op.
Zo hadden de Duitsers Duinkerken voor de eerste maal gebombardeerd.
Ik liep langs het kanaal naar de grote brug. Daar zag ik voor het eerst die dag mensen aankomen. Toen ze vlak bij me waren, vroeg ik hun met gebarentaal en een paar gebroken Franse woorden, die ik in Holland wel eens gehoord had, of ze Hollanders hadden gezien.
Ze konden me geen antwoord geven en keken me afschuwelijk en wantrouwend aan. Achteraf kon ik me dat wel voorstellen. Toen ik later bij mensen aankwam en in de spiegel keek, schrok ik zelf ook van mijn uiterlijk. Zo beestachtig zag ik eruit.
Ik vervolgde mijn weg, moedeloos en zonder enig idee waarheen, over de grote weg die, naar ik later van Belgen hoorde, naar Calais liep.
Om ongeveer half vijf was ik op stap gegaan. Na ongeveer anderhalf uur lopen trof ik een café langs de weg. Achter me lag het brandende Duinkerken, waar de rook en vlammen nog hoog opstegen en op grote afstand zichtbaar waren.
Ik klopte bij deze mensen aan. Eerst kreeg ik geen gehoor, maar al spoedig merkte ik dat ze nog op bed lagen. Ik wist eerst niet wat ik moest doen. Zou ik hen niet uit hun slaap storen en wachten totdat ze wakker waren? Maar dat kon ik niet. Ik stikte bijna van honger en dorst en wilde me ook wat opfrissen.
Ik klopte nu wat luider aan. Even later hoorde ik zacht gestommel en ging de deur open.
Een meisje van een jaar of achttien kwam naar voren. Toen ze mij zag, schrok ze zo dat ze direct weer naar binnen liep. Even later kwam ze met haar vader terug.
Ik salueerde en zei: “De la soldat Hollandais.” Meer kon ik natuurlijk niet zeggen en ik wist ook niet of het goed Frans was.
Met mijn handen maakte ik duidelijk dat ik me wilde wassen. Ik werd binnengelaten in een klein keukentje, maar je kon zien dat ze me wantrouwden en niet op me gesteld waren.
Ze haalden water voor me en zeep. Intussen stond ik alleen in de keuken, met mijn geweer over de schouder en mijn volledige uitrusting nog om. Voor me hing een spiegel.
Ik schrok toen ik erin keek. Ik zag eruit als de grootste boef uit de Amerikaanse onderwereld. Ik had bijna geen gezicht meer en was zo zwart als roet. Ook mijn uniform was met slijk en vuiligheid bedekt.
Ondertussen was het meisje teruggekomen met water en zeep. Ik deed mijn uitrusting af, trok mijn jas uit en stond in mijn flanellen hemd, dat er ook uitzag als een kolenbaal.
Nu begreep ik waarom het meisje zo geschrokken was. Ik had eigenlijk geen gebaren hoeven maken om duidelijk te maken dat het nodig was mijn gezicht eens te wassen.
Ik knapte ervan op, vooral nadat ik me helemaal gewassen had. Maar dat was niet voldoende. Ik stikte van de dorst en had honger als een paard.
Ook dat probeerde ik met gebaren duidelijk te maken, maar dat lukte niet. Hoe ik het ook probeerde, ze haalden ontkennend hun schouders op. Met Franse woorden en gebaren maakten ze me duidelijk dat ik wel kon gaan.
Ik ging echter niet verder dan vijftig meter van het café. Daar ging ik op een kar zitten die langs de weg stond en vermoedelijk van de caféhouder was. Andere huisjes stonden er niet.
Ik besloot daar te blijven zitten totdat de dag goed op gang zou zijn. Misschien kwam er wel iemand die me kon helpen.
En hier was het voor het eerst in de oorlog dat de tranen over mijn wangen rolden en ik me eenzaam en verlaten voelde. Ik kan niemand vertellen of uitleggen hoe zwaar ik het toen had. Maar in ieder geval kun je je er wel iets bij voorstellen.
Ik zat daar eenzaam en alleen, ver van huis, van mijn vrouw en kind en mijn familieleden. Ik had al veel meegemaakt, geen cent op zak, kon geen woord Frans spreken en wist niet waar ik naartoe moest. Daarbij kwam dat ik door het gebrek aan kennis van de Franse taal niet aan eten en drinken kon komen. Wat zou me nog te wachten staan? Ik wist geen raad met mezelf.
Maar ik bleef zitten waar ik zat. Na een poosje begon er wat leven op de weg te komen. Verschillende auto's passeerden en ook enkele fietsers.
Ook in de lucht kwam er weer activiteit. In de nabijheid lag een vliegveld. Verschillende vliegtuigen landden daar, vermoedelijk terugkerend van het front, terwijl andere weer opstegen. Achter het vliegveld woedden enkele grote branden die de vorige nacht door Duitse bommen waren veroorzaakt.
Ik had gewacht tot acht uur en het werd steeds drukker op de weg. De dag beloofde prachtig te worden. De zon scheen helder en gaf al heel wat warmte af in de vroege morgen. De lucht was helderblauw.
Ik zat nog steeds op de boerenkar. Het aantal vluchtelingen dat over de weg trok, werd steeds groter. Ook begonnen er voetgangers voorbij te komen. De meesten waren Belgen die Frans spraken. Aan hen kon ik dus geen hulp vragen, hoewel ik daar dringend naar verlangde.
Het was ongeveer kwart over acht toen een groepje fietsers bij het café afstapte. Aan hun praten hoorde ik dat het Vlamingen waren.
Ik was zo blij als een kind. Ik had geluk: mijn hulp was gekomen. Ik wist dat zij mij konden helpen, want de meeste Vlamingen spreken ook vloeiend Frans.
Ik stapte direct op hen af en vertelde hun over mijn benarde positie en alles wat ik had meegemaakt.
Het waren allemaal Antwerpenaren, beste kerels. Ze namen me mee het café binnen en vertelden de waardin wat er met mij aan de hand was.
Ik moest toen weer naar achteren en kreeg wat ik verlangde: twee grote sneden witbrood met reuzel en een grote Franse kom zwarte koffie.
Ik deed me tegoed aan het brood, want ik had honger als een leeuw. Maar ik dacht ook dat ik een fijn bakje koffie kreeg. Ik nam een flinke slok, maar schrok toen ik die had doorgeslikt. Ik had het wel willen uitspuwen, maar durfde dat niet in het bijzijn van de mensen.
Het leek meer op vergif dan op koffie. Ik vertrouwde het dan ook niet, maar ondanks dat durfde ik het niet te laten staan en dronk mijn kom met tegenzin leeg.
Het kon me trouwens ook niet veel schelen. In deze dagen gaf ik niets meer om mijn leven. Dat was geen leven meer.
Nadat ik mijn maaltijd op had, ging ik naar voren en liet een van de Vlamingen de mensen vriendelijk bedanken. Ondertussen kreeg ik nog een paar glaasjes bier van de Belgen. Daarna nam ik afscheid van hen.
Het was ongeveer kwart over negen toen ik weer op pad ging, met de moed in mijn schoenen. Ik sjokte voort. Mijn benen wogen honderd kilo en mijn voeten begonnen steeds pijnlijker te worden. Ook had ik veel last van mijn schouders, die door het gewicht van mijn uitrusting helemaal ruw waren geworden.
Na ongeveer een halfuur lopen deed ik een verrassende ontmoeting op.
Aan de overkant van de weg zag ik twee Hollanders zitten. Ik stapte op hen af en sprak hen aan. Eerst herkende ik hem niet en hij mij evenmin. Maar we stonden elkaar wel vijf minuten lang met verbazing aan te kijken.
Uiteindelijk ontdekten we tot onze grote verbazing dat we allebei Bergenaren waren en op dezelfde fabriek hadden gewerkt. Deze persoon was namelijk Janus Hoppenbrouwers, in levende lijve.
Maar ik was veel veranderd en had bijna geen gezicht meer. Hij was echter nog meer veranderd. Zijn gezicht was zo mager als een hout en bovendien was zijn gelaatskleur zo geel als saffraan. Zijn maat, die bij hem was, zag er beter uit en was een Limburger.
Je kunt je de vreugde van deze ontmoeting natuurlijk wel indenken, maar ze was van korte duur. Zij waren er beter aan toe dan ik, want ze hadden tenminste nog een fiets bij zich. Na een poosje gepraat te hebben, gingen ze weer verder. Ze konden me niet meenemen.
Dus stond ik weer alleen en ging ik maar weer op pad, niet wetend waarheen. De weg was ondertussen opnieuw een stroom van vluchtelingen geworden.
Honderden auto's en duizenden fietsers passeerden over de weg. Ook waren er veel voetgangers. Met sommigen van hen ben ik een stukje samen opgelopen. Dat waren jonge Belgen die met één deken op de rug en wat proviand bij zich gehoor hadden gegeven aan de oproep die hun land had gedaan toen de oorlog een paar dagen oud was. Zij moesten naar het zuiden van Frankrijk.
Maar op den duur moest ik ze laten gaan, omdat ze te hard liepen.
Ik heb verschillende malen geprobeerd auto's aan te houden, maar tevergeefs. Ze bekommerden zich niet om mij. Het was ook moeilijk om te stoppen, want er was een eindeloze colonne ontstaan, zonder tussenruimte. Er reden allerlei voertuigen: burgerauto's en militaire wagens. Maar ik zag geen enkele Nederlandse militaire wagen tussen de colonnes.
Na drie uur verder gelopen te hebben, kon ik bijna niet meer. Mijn voeten waren totaal stukgelopen en mijn schouders waren door mijn uitrusting zwaar beschadigd. Ik was op en liep te wankelen als een dronken man.
Nadien heb ik geen honderd meter meer kunnen lopen. Op een gegeven moment werd het zwart voor mijn ogen en stortte ik neer in een greppel.
Ik weet niet precies hoe lang ik daar gelegen heb, maar toen ik weer tot bezinning kwam, merkte ik dat ik in gezelschap verkeerde.
Een grote, dikke meneer was mijn polsen aan het natmaken, terwijl een mevrouw een odeurflesje onder mijn neus hield.
Het eerste wat ik hoorde, was: “Hallo jongen, wat is er met jou aan de hand?”
Ik hoorde Nederlands spreken en richtte me op, maar wist eerst niet wat ik moest zeggen. De mevrouw begon druk te praten en vroeg waar ik vandaan kwam, hoe ik zo alleen was gekomen en wat ik allemaal had meegemaakt.
Deze familie was de familie Smit uit Rotterdam. Ze hadden daar een manufacturenzaak. Maar als gevolg van het zware bombardement hadden ook zij overhaast moeten vluchten. Ze hadden twee kinderen bij zich: een jongetje van zes jaar en een meisje van drie.
Ook hun zaak was in puin gegooid, vertelde de vrouw met tranen in haar ogen. Ze hadden alleen hun intiemste goederen kunnen redden en waren ternauwernood aan de dood ontsnapt.
“Het is verschrikkelijk,” vertelde ze me. “Van heel Rotterdam blijft niets meer over.”
Ik kreeg ook nog wat te eten van hen, van het weinige dat ze zelf hadden. Ze hadden me dolgraag meegenomen in hun wagen, maar er was geen plaats in het kleine Fordje. Het zat vol met goederen en boven op die goederen moesten de kinderen liggen, terwijl zijzelf voorin zaten.
Na nog een poosje gepraat te hebben, namen ze afscheid van me en wensten me het beste.
Na ongeveer een uur lopen kwamen er zeven Hollandse wagens aan. Ik was zo blij als een gek. Ik ging midden op de grote weg staan en sommeerde ze te stoppen.
Maar hier deed zich een staaltje van Hollandse onkameraadschappelijkheid voor. De eerste chauffeur wees naar de achterste wagens en reed van de weg af om te passeren. De anderen deden hetzelfde. Daar stond ik weer alleen.
Ik werd er moedeloos van en kreeg rare gedachten in mijn hoofd. Ik heb een moment gehad waarop ik een einde aan mijn leven wilde maken, maar gelukkig ben ik daar overheen gekomen.
Ik ben toen maar weer voortgesjokt, hoewel ik bijna niet meer kon en ontzettend veel honger en dorst had. Op de grote weg was geen huis te bekennen.
Nadat ik weer twee uur gelopen had, kwam ik in een dorpje vóór Calais. De naam daarvan ben ik vergeten.
Hier had ik geluk, ontzettend veel geluk.
Ik kwam in dat dorpje aan en werd aangesproken door twee bejaarde mensen. Dat bleken Hollanders te zijn. Ze kwamen uit Zundert, maar woonden al twintig jaar in Frankrijk.
Ze namen me mee naar hun boerderij, waar ik het een en ander moest vertellen. Ik kreeg er goed te eten. Daarna namen ze me mee naar een café, waar ik een paar glaasjes bier van hen kreeg en bovendien een franc of vijf à zes.
Ik nam afscheid van deze mensen en ging weer verder. Juist toen ik even buiten het stadje in de richting van Calais liep, kwam mijn redding, of althans een einde aan het lopen.
Het waren zowaar negen Hollandse wagens die daar aankwamen. Ik was zo blij weer Hollandse soldaten te zien. Deze keer zouden ze me niet ontsnappen.
Ik hield ze aan en ze stopten. Je kunt begrijpen hoe blij ik was weer Hollanders te zien en bij Hollanders te zijn.
Maandag 20 mei 1940 – Het bombardement op Abbeville
De negen Nederlandse vrachtwagens waarbij ik me had aangesloten, behoorden toe aan de artillerie van het 20e Regiment. Ze stonden onder leiding van kapitein Galle. Ik was zo uitgeput dat ik niet zelf op de wagen kon klimmen. Daarom werd ik erop getild.
Vanuit het dorpje reden we naar Calais. Even buiten het dorp moesten we nog dekking zoeken voor vijandelijke vliegtuigen, maar er gebeurde niets. Daarna ging het verder naar Calais en vervolgens naar Le Havre en Amiens. Buiten de stad sliepen we in de auto's. Ook werd in Amiens voedsel ingeslagen.
Maandagmorgen vertrokken we in alle vroegte naar Montreuil (in het oorspronkelijke dagboek staat Montreal). Vanuit Montreuil ging het naar Abbeville, waar we om één uur 's middags aankwamen.
Hier maakten we opnieuw een hevig bombardement mee, waarbij ook mitrailleurvuur werd gebruikt. We reden juist de stad binnen. Abbeville was al tweemaal zwaar gebombardeerd en op verschillende plaatsen stonden nog gebouwen in brand. Toen er opnieuw luchtalarm werd gegeven, reden we gewoon door. Maar nog geen vijf minuten later wemelde het van de Duitse vliegtuigen boven de stad en vielen de eerste bommen. We stopten en sprongen uit de wagens.
Ik sprong van een hoge wal naar beneden en kroop bij een Frans snelvuurkanon. Ik zat daar ongeveer vijf minuten toen drie Duitse vliegtuigen naar beneden doken en het vuur op het kanon openden. Ik dook in een nabijgelegen sloot en kroop op mijn buik ongeveer driehonderd meter van het kanon vandaan.
Ik vond dat ik ver genoeg weg was, hoewel ik niet bepaald prettig lag. Ik lag namelijk tussen de brandnetels, waar ik driehonderd meter doorheen was gekropen. Mijn handen en gezicht gloeiden en waren opgezwollen door de bulten. Ik lag juist stil toen ik een zwaar gefluit hoorde, direct gevolgd door een explosie.
Het snelvuurkanon waarbij ik zojuist had gelegen, was getroffen en tot zwijgen gebracht. Wat had ik een geluk gehad!
Aan de overkant van de stad was het eveneens raak. We zagen daar veel bommen vallen en hoorden zware explosies. Ook het geratel van de Duitse mitrailleurs hield niet op.
Bij ons was het gevaar even geweken en daarvan maakten we gebruik om weer in de wagens te klimmen. Er werd verzameld geblazen en in een wip zaten we weer in de wagen.
Maar het duurde niet lang voordat we er opnieuw uit moesten. Nadat we ongeveer tweehonderd meter hadden gereden, moesten we weer stoppen voor vliegtuigen die vlak bij ons naar beneden doken, bommen afwierpen en tegelijkertijd mitrailleurvuur openden. We sprongen niet netjes uit de wagens, maar doken er gewoon uit, onverschillig hoe we terechtkwamen.
Samen met nog iemand vluchtte ik een oude fabriek binnen die in de buurt stond. Daar waren we tenminste beschermd tegen mitrailleurkogels. Tegen bommen kon je jezelf toch niet beschermen of verdedigen. Dat kon je alleen aan Onze Lieve Heer overlaten.
Toen we binnenkwamen, bleken we niet alleen te zijn. Ik kreeg medelijden met de mensen die daar al zaten, hoewel we onszelf ook niet bepaald op ons gemak voelden.
Er stond een oude pastoor en een oud vrouwtje met een rozenkrans in haar handen. Uit angst had ze de pastoor om zijn middel gegrepen en schreeuwde en klaagde voortdurend. De pastoor probeerde haar tevergeefs tot bedaren te brengen.
In een hoek stond bovendien een bejaarde Franse soldaat. Hij had buiten als schildwacht dienstgedaan, maar was tijdens de luchtaanval eveneens de fabriek ingevlucht. Ook met deze man kreeg ik medelijden.
Zijn gezicht was zichtbaar verwrongen van angst. Grote zweetdruppels parelden op zijn voorhoofd en liepen over zijn gezicht. Terwijl we daar stonden, was de luchtaanval op zijn hevigst. Voortdurend hoorden we het gefluit van de bommen, direct gevolgd door zware explosies.
Twee bommen vielen vlak bij de fabriek, boven op de berg. Dat gaf een enorme klap. De fabriek stond te schudden als een kaartenhuis. De ruiten sloegen eruit en enkele stenen kwamen naar beneden. Een daarvan kwam op mijn tenen terecht, waarvan ik naderhand veel last heb gehad.
We vonden het nu te gevaarlijk en verlieten de fabriek. Buiten gingen we plat achter een wal liggen. De mitrailleurs gingen nog flink tekeer, maar gelukkig aan de andere kant van de stad. Het werd nu ook weer wat rustiger.
We snelden terug naar onze wagens en reden verder. Maar het ging langzaam. We konden niet goed vooruitkomen, want we zaten midden in een colonne van voertuigen die, naar ons verteld werd, ongeveer acht kilometer lang was. Het ging tergend langzaam, terwijl de vliegtuigen nog steeds boven ons rondcirkelden.
Het is daarom voor mij en vele anderen nog altijd een raadsel dat wij niet het doelwit en de prooi van de vijand zijn geworden, terwijl zoveel andere colonnes in Frankrijk slachtoffer werden van het Duitse mitrailleurvuur. We waren tamelijk goed aan het zicht vanuit de lucht onttrokken, maar dat gold niet overal.
Na een kwartier tergend langzaam rijden kwamen we voor de derde maal onder vijandelijk vuur.
We waren juist bij het vliegveld van Abbeville aangekomen toen daar een aanval werd ingezet. Ik zie ze nog komen: drie formaties van drie vliegtuigen. Ze doken uit drie verschillende richtingen op het vliegveld af. De eerste twee vliegtuigen van iedere formatie wierpen bommen af, terwijl het derde toestel mitrailleurvuur opende.
We sprongen opnieuw uit de wagens en doken in een diepe sloot naast de weg. Vlakbij lag ook een zijweg waar veel soldaten en burgers hun toevlucht zochten.
Er viel namelijk een zware bom midden in die zijweg. Ik hoor hem nog aankomen. Het was niet ver van ons vandaan. Plotseling hoorden we een angstaanjagend gefluit. We doken nog dieper weg in de sloot. We dachten dat het met ons gedaan was, want het leek alsof de bom recht op ons afkwam.
Direct daarop volgde een zware explosie die onze oren bijna deed dichtslaan en ons volledig van de wijs bracht. Het was verschrikkelijk.
Nog verschrikkelijker werd het toen we uit onze schuilplaats kwamen, nadat de vliegtuigen weer aan de andere kant van de stad waren. We zagen veel mensen een zijweg in rennen, niet ver van de plaats waar wij lagen. We snelden er eveneens naartoe.
Wat we daar zagen, was niet om aan te zien. De bom had een grote krater in de weg geslagen. Verschillende mensen hadden daar een schuilplaats gezocht en lagen nu dood of gewond op de grond.
De meeste doden waren zwaar verminkt. Akelig werd je van de zwaargewonden die langs de weg lagen te kermen. Tot onze grote ontsteltenis bemerkten we dat ook drie Nederlandse soldaten het slachtoffer van de bom waren geworden. Ze hadden de dood gevonden. Ze waren al in dekens gewikkeld, die met bloed doordrenkt waren. We konden hen niet herkennen, maar een van hen was een sergeant.
Een andere Nederlandse sergeant was door een bomscherf in zijn rug getroffen terwijl hij achter een boom had gezeten.
Spoedig werden de slachtoffers weggehaald, maar in het weggetje bleven veel bloedsporen achter. Het was een verschrikkelijk gezicht. We konden hier niet lang blijven, want het gevaar was nog niet geweken. Steeds kwamen er nieuwe aanvallers om nog meer slachtoffers te maken.
We liepen terug naar onze wagens en sprongen erin. We moesten zo snel mogelijk weg zien te komen van het nabijgelegen vliegveld.
Maar dat lukte niet. We hadden nog geen honderd meter gereden toen onze wagen plotseling stopte. De chauffeur kwam naar buiten en zei: “Er is iets niet in de haak.”
Eerst dachten we dat de benzinetank leeg was, maar later bleek dat de koppeling kapot was. Dat was niet zo mooi. De wagen moest gerepareerd worden en niemand wist waar dat mogelijk was.
Daar stonden we dan. De andere wagens waren ondertussen doorgereden. “Hadden we nog niet genoeg gehad?”, vroegen we onszelf af.
De aanval was nog steeds bezig en iedereen probeerde zo snel mogelijk uit de stad weg te komen. Ook wij moesten een besluit nemen.
De chauffeur bleef opvallend kalm. Hij zei: “Ik blijf bij mijn wagen.” Hij vroeg om drie vrijwilligers, die hij direct vond. Deze vier mannen zouden proberen de wagen te laten repareren.
We waren met tien mensen bij de wagen, onder wie een wachtmeester. We besloten met zes man te voet verder te gaan. Mogelijk zouden de anderen ons later weer inhalen als ze de wagen gerepareerd hadden.
Daarom liet ik ook al mijn uitrusting, mijn geweer, pistool en pak in de wagen achter. Ik nam niets anders mee dan één tentzeil en mijn deken.
Zo gingen we te voet verder en lieten we het brandende Abbeville achter ons, terwijl de aanval nog steeds aan de gang was.
Na een uur lopen kregen we een buitenkansje. Er waren grote Franse bussen op de wegen ingezet die burgers en militairen onderweg oppikten en naar het zuiden brachten.
Toevallig kwamen er enkele van die bussen onze kant op. We hielden ze aan en mochten instappen. In de bus vroegen we aan de burgers om een stukje brood, want we rammelden van de honger. Zelf iets kopen konden we niet, omdat we geen geld hadden. We waren volkomen bedelaars geworden.
Van Abbeville ging het naar Boulogne, waar we om tien uur 's avonds aankwamen. Hier werden we afgezet, want de bussen reden niet verder.
Wat nu? Op de eerste plaats hadden we opnieuw enorme honger. Behalve één sneetje brood dat we in de Franse bus hadden gekregen, hadden we sinds de ochtend niets meer gegeten.
We probeerden dan ook iets te eten te krijgen, maar dat lukte niet. De winkels waren gesloten en bij de burgers kregen we evenmin iets.
Het was niet zozeer uit kwaadwilligheid dat deze Franse mensen ons niets wilden geven. Maar hier was blijkbaar een reden voor. Hoe verder we Frankrijk introkken, hoe minder vertrouwen we bij de bevolking ontmoetten. De meeste Fransen keken ons angstig en afkeurend aan, alsof we tot het grootste geboefte behoorden dat op aarde rondliep.
Daar stonden we dan in Boulogne. We hadden niets te eten kunnen krijgen en ondertussen was het donker geworden.
We besloten niet in Boulogne te blijven. Stad na stad werd gebombardeerd en mogelijk zou ook Boulogne nog aan de beurt komen.
We verlieten de stad te voet. Na ongeveer een halfuur lopen hoorden we al vliegtuigen boven ons hoofd. Het was merkwaardig: van stad tot stad werden we door Duitse vliegtuigen gevolgd.
We liepen tot ongeveer vijf kilometer buiten de stad. Daar vonden we links van de weg een boerderij.
We stapten naar binnen. Al gauw hoorden we stemmen. Er bleken nog meer mensen aanwezig te zijn, maar het was donker en we konden niets zien.
Een van ons stootte tegen een ladder. Later bleek dat deze tegen een hooizolder stond waarop een flinke hoeveelheid hooi lag. We waren daar niet alleen, want ik trapte niet minder dan drie mensen boven op hun lichaam. Ze slaakten een flinke schreeuw, maar dat mocht de pret niet drukken.
Ook wij lieten ons in het hooi vallen. Dat deed ons goed, want we waren ontzettend moe en hadden bovendien flinke honger.
Het moet ongeveer half twaalf geweest zijn toen we op de hooizolder kwamen. Ik kon niet in slaap komen. De vermoeidheid en honger speelden me parten, maar ook de narigheid. Je lag daar diep in het hooi weggedoken, in het stikdonker, zonder te weten wie er naast je lag.
Allerlei vreemde gedachten gingen door mijn hoofd. Voortdurend dacht ik aan thuis: wat zou er met mijn vrouw en kind gebeurd zijn? Dan weer dacht ik aan mezelf: wat zou er van ons worden?
We zaten in een vreemd land dat totaal onbekend voor ons was. We wisten niet waar we heen moesten. Bovendien werden we steeds meer door de Franse bevolking verafschuwd, omdat men dacht dat we Duitsers of verraders waren.
Dit alles en nog veel meer ging door mijn hoofd, totdat ik plotseling opschrok door een zware knal. Die werd gevolgd door meerdere explosies en even later een oorverdovend lawaai van afweergeschut en bommen.
Boulogne werd gebombardeerd!
We hadden het dus niet verkeerd ingeschat en hadden er goed aan gedaan de stad die avond nog te verlaten.
Iedereen werd wakker van het lawaai, maar we bleven rustig liggen. Het kan ongeveer twee uur geduurd hebben voordat het weer rustig werd. Daarna viel ik eindelijk in slaap.
Dinsdag 21 mei 1940 – Verder te voet door Frankrijk
's Morgens om vijf uur was de wachtmeester wakker geworden en wekte hij ons meteen. Het is ongelofelijk hoe sterk een mens kan zijn in een tijd van chaos en verwarring.
Zodra de wachtmeester ons wakker maakte, stonden we op. We waren zo klaar. Wassen en eten was er niet bij en weldra waren we weer op pad.
In normale omstandigheden zou niemand ertoe in staat zijn om na bijna vijfenveertig uur zonder behoorlijk eten en na alle vermoeienissen opnieuw te gaan lopen. Maar we deden het toch.
Na een uur lopen kwamen we bij een liefdadigheidskamp waar vluchtelingen die door Frankrijk trokken verfrissingen en voedsel kregen. We waren blij toen we het kamp zagen, maar dat bleek van korte duur.
Het kamp was namelijk verlaten. Alles wat we aantroffen, was afval: sinaasappelschillen, bananenschillen en broodkruimels lagen nog op lange tafels die gewoon in de openlucht stonden. Er stonden ook enkele tentjes met potten en pannen die voor het koken van aardappelen waren gebruikt. Ook waren er nog puddingkommen te zien. Verder lagen er overal stapels papier verspreid, maar voor ons was niets meer te vinden.
Teleurgesteld verlieten we het kamp en gingen verder. Het was inmiddels half zeven geworden. Hoe lang zouden we nog zonder eten blijven? Dat was de vraag. Het zag er niet naar uit dat we spoedig iets zouden krijgen, want we liepen over een grote, eenzame weg waar geen huis te bekennen was.
Midden op de dag was deze weg niet eenzaam. Dan stroomde het van de vluchtelingen. Maar nu was het nog vroeg en waren we vrijwel alleen op de weg. Af en toe zagen we een paar fietsers of passeerde er een auto. Dat was alles.
We waren 's morgens expres zo vroeg vertrokken, omdat het midden op de dag veel te warm zou worden om te lopen. Hoe verder je naar het zuiden ging, hoe warmer het werd.
Het was ongeveer elf uur geworden en de zon brandde al flink op onze huid. Ook begon de stroom vluchtelingen weer aan te groeien. Allerlei voertuigen passeerden: paarden met wagens waarop gezinnen met hun belangrijkste bezittingen zaten, fietsen, auto's en vrachtwagens met burgers en militairen. Oud en jong, hele kleine kinderen; kortom, soms was het droevig om te zien.
Het was voor het eerst die dag dat we een boerderij in het zicht kregen, nadat we bijna zes uur hadden gelopen. Het werd ook tijd, want we konden haast niet meer.
Vooral ik had ontzettend veel pijn aan mijn voeten. Het leek wel alsof ze langzamerhand aan het wegrotten waren.
Dat kon ook niet anders. Ik had al veel te veel moeten lopen en had geen gelegenheid gehad om mijn voeten te verzorgen. De meeste tijd sliep je met je schoenen aan en je kousen kwamen helemaal niet van je voeten. Op het laatst wist ik niet eens meer of ik nog sokken aan had. Ze waren zo kapotgelopen dat mijn voeten zwart zagen als kolen en bedekt waren met flinke wonden.
Maar om op de boerderij terug te komen: we stapten er direct op af.
Toen de bewoners ons zagen aankomen, sloten ze de deuren. Ze vertrouwden ons niet. We klopten aan, maar er werd niet opengedaan. Toen begonnen we met geweld op de deur te slaan. We sloegen er met z'n allen tegelijk op en dat hielp.
De deur werd geopend door een forse Franse boer, die vroeg wat we wilden. Een van ons kon een beetje Frans en deed het woord. Hij vertelde hoe het met ons gesteld was en vroeg ondertussen om wat eten.
De boer had niet veel zin om ons binnen te laten en eten te geven, maar uiteindelijk mochten we toch naar binnen.
We konden plaatsnemen aan een grote Franse boerentafel. De vrouw haalde een groot brood tevoorschijn, haast een meter lang en anderhalve decimeter breed. Ze bakte spek voor ons en tien minuten later konden we aanvallen.
We gingen erop af als leeuwen. Dat kun je begrijpen!
Ook kregen we hier voor het eerst Franse cider te drinken. Dat is een soort zelfgemaakte drank die in het zuiden van Frankrijk veel als huisdrank wordt gebruikt, net zoals bij ons thee en koffie.
Het was een ongewone drank voor ons. De smaak was zo zuur als azijn. Je moest eraan leren wennen. Dat bleek later, toen we nog dieper Frankrijk introkken en vaker cider dronken. Uiteindelijk begon het werkelijk goed te smaken.
Toen we onze magen gevuld hadden en onze kruiken met cider gevuld waren, besloten we weer verder te gaan.
De boer was ondertussen wat vertrouwelijker met ons geworden. Hij zag ons niet meer aan voor wat hij aanvankelijk dacht dat we waren.
Hij vertelde tegen een van onze jongens die een beetje Frans sprak: “Toen ik jullie op mijn erf zag komen, twijfelde ik niet en zag ik jullie voor Duitsers aan. Daarom sloot ik mijn deur.”
Dat was de reden waarom we in Frankrijk zo veel moeilijkheden ondervonden. Je werd door iedere Fransman argwanend bekeken en vaak verafschuwd.
Trouwens, we zagen er ook uit als landlopers. Onze uniformen leken bovendien bijna precies op die van de Duitsers. Dat was de grootste reden waarom men ons voor Duitsers aanzag.
Ook als ze ons niet voor Duitsers hadden aangezien, zouden ze waarschijnlijk geschrokken zijn. Ten eerste zagen we er helemaal verlopen uit door alles wat we hadden meegemaakt. De meesten van ons begonnen al een tamelijk baardje te krijgen. En ten slotte zagen onze uniformen er zo slecht uit dat ze bijna niet meer te herkennen waren. Bovendien was het mijne op verschillende plaatsen gescheurd.
Nadat de jongen die Frans sprak de mensen namens ons had bedankt, vertrokken we. Het was toen ongeveer kwart voor twaalf.
Juist toen we weer op de grote weg kwamen, hoorden we voor het eerst die dag het geronk van Duitse vliegtuigen. Het was helder weer en weldra kregen we de blinkende toestellen in het vizier. Ze vlogen behoorlijk hoog en passeerden met grote snelheid.
De zon begon steeds feller te branden en onze gang werd steeds trager. Het werd te warm en we konden haast niet meer lopen.
Daar kwam nog bij dat we verschillende malen overhaast dekking moesten zoeken. Na half één kwamen er steeds meer vliegtuigen die de lange, grote en onbeschaduwde weg waarop wij liepen onder vuur namen. Op diezelfde weg trokken duizenden andere vluchtelingen en militaire colonnes.
Velen werden op deze grote weg van Boulogne naar Rouen het slachtoffer van de aanvallen.
Tot nog toe hadden we gelukkig alleen mitrailleurvuur gehoord op ongeveer een kilometer vóór of achter ons. We zochten dan dekking en wachtten tot de vliegtuigen ons gepasseerd waren of totdat we ze niet meer hoorden.
Het was ook te begrijpen dat deze weg niet ongemoeid zou worden gelaten. Alles trok eroverheen. Ook zagen we in de verte hoe enkele dorpen werden gebombardeerd en in brand gestoken.
Het was ongeveer half twee toen we bij een zandweg kwamen, links van de grote weg. Daarnaast lag een weiland en achter het bos bevond zich een ander bosgebied. We besloten daar een poosje rust te nemen.
Op de weg bleef de stroom vluchtelingen aanhouden. Je kon niet begrijpen waar ze allemaal vandaan kwamen. Het geronk van Duitse vliegtuigen bleef in de lucht, maar wij kropen in de schaduw van de bomen en waren zo vanuit de lucht minder goed zichtbaar.
We lagen nog maar kort of de een na de ander viel in slaap.
Op een gegeven moment werden we opgeschrikt en vlogen we alle kanten uit. Later moesten we er zelf om lachen. De een na de ander wist niet waar hij heen moest. Twee mannen schrokken zo hevig dat ze aan het prikkeldraad bleven hangen dat om het weiland gespannen was. Ikzelf vloog door een braamstruik en liep heel wat schrammen op. De drie anderen rolden de helling af.
Dit alles werd veroorzaakt door een auto die op het weggetje naast het bos plotseling zijn motor startte. Dat gebeurde met zoveel geweld dat we uit onze slaap opschrokken. We dachten minstens dat we door de Duitsers werden aangevallen.
Gelukkig kwamen we met de schrik vrij. Maar nauwelijks waren we van de schrik bekomen, of we konden opnieuw een oorlogstafereel aanschouwen. Er kwamen Duitse vliegtuigen over die op ongeveer vijf kilometer afstand een plaatsje onder handen namen. We konden de bommen prachtig zien vallen, soms wel vijftien of twintig tegelijk. Het afweergeschut en de explosies van de bommen veroorzaakten een oorverdovend lawaai.
Nadat we dit hadden gadegeslagen, besloten we weer verder te gaan. Het was toen ongeveer drie uur.
Hoe later het in de middag werd, hoe onveiliger de Duitsers de omgeving maakten. Verschillende keren moesten we ons haastig in de greppels naast de weg in dekking begeven. Ze ontzagen niets; ook weerloze burgers werden zonder pardon onder vuur genomen.
We hadden ongeveer een uur gelopen toen we werden aangehouden door Engelse politieagenten, die hier op de weg dienst deden en iedereen die militair was controleerden. Een van de soldaten die bij ons was, kon een klein beetje Engels. Hij stond de agenten te woord en vertelde dat we Nederlanders waren. Nadat we onze zakboekjes en enkele papieren hadden laten zien, waaruit zij weinig wijs konden worden, was alles in orde. Bovendien kregen we van de agenten een pakje sigaretten.
Ik had die Engelsen wel kunnen zoenen. Volgens mij had ik sinds we Holland hadden verlaten geen sigaret meer aangeraakt. In Nederland was ik een hartstochtelijk roker en kon ik bijna geen minuut zonder sigaret. Maar in deze dagen van verwarring en onrust had ik daar nauwelijks aan gedacht en er ook weinig hinder van gehad. Nu gingen ze er echter wel in. We waren de koning te rijk met onze Engelse Woodbine-sigaretten.
Daarna gingen we weer verder. Lopen en nog eens lopen. Wanneer zou daar een einde aan komen? We hadden veel last van de warmte. Onze benen wogen wel honderd kilo en onze voeten voelden we bijna niet meer. Het was onmenselijk zwaar. In normale omstandigheden had niemand dit kunnen volhouden.
We liepen zonder te weten waarheen, in een land waar we nog nooit een stap hadden gezet. Eten konden we alleen wanneer we toevallig het geluk hadden ergens een boerderij tegen te komen en de bewoners medelijden met ons hadden. In de meeste gevallen gebeurde dat niet. We werden gehaat omdat de Fransen ons voor Duitsers aanzagen. Ze konden ons wel doodkijken. Daarbij kwam dat we geen geld hadden en dus niets konden kopen. Sommigen hadden nog een paar Nederlandse centen, maar daar konden we in Frankrijk niets mee beginnen.
En dan was er nog het gevaar dat we ieder ogenblik van de weg afgeschoten konden worden. Dat gevaar werd steeds groter. Het was eigenlijk nauwelijks meer verantwoord om op de grote weg te blijven lopen.
Maar spoedig zou er een einde komen aan het lopen. Een einde dat ik niet zo licht meer zou vergeten.
Woensdag 22 mei 1940
Om ongeveer halfacht werden we gewekt door twee soldaten, die thee, brood en cornedbeef brachten. Ook werden er een paar emmers water neergezet om ons te wassen.
Nadat ik me gewassen had, keek ik even naar buiten. Het was mooi weer en het beloofde opnieuw flink warm te worden. Ook de ondraaglijke warmte was iets waarmee we te kampen hadden. Naar mijn mening kun je die alleen maar in Frankrijk aan den lijve ondervinden. Ik zag ook dat onze bewaking nog steeds op dezelfde manier werd gehandhaafd.
Na het ontbijt werd ons duidelijk gemaakt dat we vandaag zouden worden overgebracht. Waarheen werd niet verteld. Maar voordat we zouden worden weggehaald, had ik een eigenaardig voorgevoel dat er nog wel iets vreemds of ongewoons zou gebeuren. En het kwam uit ook.
Om ongeveer negen uur kwamen twee Engelsen onze stal binnen. Ze haalden een groot knipmes uit hun zak en geboden ons onze jassen uit te trekken. We voldeden hieraan, hoewel met tegenzin, want we vonden het niet bepaald prettig dat ze met een knipmes voor onze neus stonden te zwaaien.
We begrepen de bedoeling echter al gauw. Zodra we onze jassen uit hadden, werden onze bretels afgenomen. Daarna werden alle knopen die nog aan onze kleren zaten eraf gesneden. Waar dat voor was, wisten we niet. Later kwamen we erachter.
In Engeland was het namelijk de gewoonte om bij mensen die in oorlogstijd als krijgsgevangenen werden vastgehouden, of die bij vervoer gevaar konden opleveren, de knopen van hun kleding te verwijderen. Op die manier werd de kans op ontsnapping kleiner. Zo gebeurde dat dus ook bij ons.
We bleven nog steeds onbetrouwbare gasten. Dat konden we ook merken aan de soldaten wanneer ze bij ons kwamen, hetzij om ons te verzorgen, hetzij om ons te bewaken. Hun gezichtsuitdrukking bleef steeds strak en enigszins angstig. Ze voerden hun opdrachten correct en vlug uit, zonder commentaar.
Nadat onze knopen waren afgesneden, werden we tien minuten later op een Engelse legertruck geladen. Dat was een klein Engels militair vrachtwagentje waarmee in oorlogstijd een sectie met materiaal kon worden vervoerd. Nadat ook enkele Engelse soldaten bij ons op de wagen waren gestapt en een officier voorin bij de chauffeur had plaatsgenomen, vertrokken we uit het kamp. Waarheen wisten we niet. Mogelijk naar een echte gevangenis, dachten we.
Toen we de poort uit waren, ging het in de richting van Rouen. Er werd geen woord gesproken en er werd met ongelooflijke snelheid gereden, kennelijk om iedere kans op ontvluchten te voorkomen. Als je het goed naging, werden we nog steeds serieus voor Duitsers aangezien.
Om ongeveer kwart voor tien kwamen we in een grote stad aan, die Rouen moest zijn. Dat we daar veel bekijks hadden en verafschuwd werden aangekeken, kun je je wel voorstellen.
We reden dwars door de stad totdat we bij een kazerne kwamen. Daar reden we naar binnen. We dachten dat we hier wel veilig zouden worden opgeborgen. De officier stapte uit en ging een groot gebouw binnen. Na tien minuten kwam hij terug, mompelde enkele onverstaanbare woorden tegen zijn chauffeur en tot onze grote verrassing reden we de kazerne weer uit.
We namen dezelfde weg terug, helemaal de stad uit. Daarna sloegen we rechtsaf en kwamen bij een groot Engels kamp aan. Bij de ingang stonden twee Engelsen op wacht. We reden naar binnen, tot aan de wachtpost, waar we moesten uitstappen.
Bij het afspringen van de wagen had ik me wel eens flink willen laten gaan. Als ik gedurfd had, had ik enkele van die Engelsen ondersteboven geslagen. We sprongen er één voor één af en bij ieder van ons zakte de broek tijdens het uitstappen tot op de hielen. De Engelsen hadden daar het grootste plezier om.
Daarna werden we naar de wachtpost geleid, waar we voorlopig ons verblijf kregen. Het viel direct op dat de soldaten hier veel vriendelijker waren. Ze praatten en lachten tegen ons, hoewel we niet konden verstaan wat ze zeiden. In ieder geval kregen we weer wat te eten.
Zo zaten we daar midden tussen de Engelsen. De een keek nog vreemder dan de ander, want we wisten nog steeds niet wat ons te wachten stond. We werden immers nog altijd voor Duitsers aangezien.
Om ongeveer twee uur ’s middags kwamen twee schildwachten ons één voor één halen. Er moest een verhoor worden afgenomen. Ik was de eerste die werd verzocht mee te gaan.
Vanuit de wachtpost moesten we ongeveer tien minuten lopen voordat we bij het zogenaamde hoofdkwartier aankwamen. Het was een mooi stenen gebouw, iets wat op dit kamp niet veel voorkwam. De meeste gebouwen bestonden uit houten en blikken barakken.
Hoezeer we nog voor Duitsers werden aangezien, bleek wel uit de houding van de twee schildwachten die mij naar het gebouw begeleidden. Ze gedroegen zich opvallend zenuwachtig en waren tamelijk ruw tegen me.
Ik werd naar een grote gang gebracht, waar ik moest wachten totdat het bevel kwam om de zaal binnen te gaan. Dat duurde niet lang. Ik moest de zaal binnengaan, terwijl de schildwachten in de gang bleven.
De zaal zag er keurig uit, met mooie tapijten op de vloer. Achter in de zaal stond een lange toonbank, waarachter verschillende officieren en hoge officieren zaten. Ook waren er twee Franse officieren aanwezig.
In het begin werd ik wel wat zenuwachtig toen ik al die hoge heren zag, uitgedost met rood, goud en zilver op hun uniformen. Ik ging voor de toonbank staan, groette zoals het hoorde en nam mijn Franse muts af. Die had ik enkele dagen eerder ergens in Frankrijk gevonden. Ik probeerde natuurlijk zo'n goede mogelijke indruk te maken, wat me naar mijn idee goed afging.
Daar stond ik dan, in de houding voor acht vreemde officieren. Zij beschouwden me blijkbaar als een vijand, een spion of een verrader, of iets dergelijks. In eerste instantie werd er iets tegen me gezegd, terwijl ik van top tot teen werd opgenomen.
Na enkele ogenblikken begon de leidende officier tegen me te spreken in het Duits. Hij stelde vragen als: 'Spreekt u Duits?' en 'Bent u dikwijls in Duitsland geweest?' en dergelijke.
Ik gaf telkens met een ontkennend gebaar aan dat ik niet begreep wat hij zei. In werkelijkheid kon ik hem vrij behoorlijk volgen. De officier sprak zeer beschaafd en duidelijk Duits. Hoewel ik de taal niet zo goed beheerste, kon ik ieder woord begrijpen.
Daarna werd me gevraagd of ik Frans of Engels sprak. Ook daarop moest ik ontkennend antwoorden. Vervolgens vroegen ze naar mijn papieren en naar alles wat ik bij me had. Ik leverde alles in, behalve mijn foto's, maar ook die moest ik uiteindelijk afgeven.
Daarna werd ik teruggebracht naar de wachtpost en was de volgende aan de beurt. Omstreeks vier uur had iedereen een beurt gehad. Iedereen had dezelfde vragen gekregen en had ook alles moeten afgeven.
In de wachtpost konden we ons ondertussen wel vermaken. De Engelsen waren steeds druk in de weer en zaten vol grappen.
Om vijf uur werd er weer eten gebracht. Alles was in blik verpakt, maar het was buitengewoon goed. We kregen hetzelfde als de Engelse soldaten. Deze keer waren er ook flessen wijn bij. Dat was de eerste keer dat we in Frankrijk wijn proefden.
Dat was kennelijk de gebruikelijke maaltijd van de Fransen: een stuk brood met iets erbij, een grote kom water en een fles wijn.
We hadden het hier bij de Engelsen goed. We kregen voldoende te eten en te drinken en volop sigaretten. Het waren bovendien goede sigaretten, de Engelse Players. Langzaam begonnen we ons dan ook wat meer op ons gemak te voelen.
Toen we 's avonds moesten gaan slapen, was dat minder prettig. We kregen ieder vier dekens en moesten daarmee op de stenen vloer gaan liggen. Dat was niet erg aangenaam en het duurde lang voordat we de slaap konden vatten.
Daar kwam nog bij dat we een zware luchtaanval kregen, die ongeveer twee uur duurde. De bommen vielen overal in de omgeving. Maar we waren inmiddels wel wat gewend. We hadden al op de vreemdste plaatsen geslapen en ikzelf had zelfs al twee nachten in een sloot doorgebracht.
De volgende ochtend stonden we wel met stijve ledematen op, maar dat mocht niet hinderen. We leefden nog en dat was in deze tijd het voornaamste. Ontberingen telden niet meer.
Donderdag 23 mei 1940
Om zeven uur werden we gewekt. We stonden op en waren zo stijf als een oud mannetje. Bovendien had ik veel pijn aan mijn voeten, die tijdens de vlucht veel te verduren hadden gehad en die ik ook niet naar behoren had kunnen verzorgen. Al deze omstandigheden hadden ertoe geleid dat er ernstige ontstekingen aan mijn voeten waren ontstaan, met zelfs verschijnselen van bloedvergiftiging.
Nadat we waren opgestaan, kregen we gelegenheid om ons te wassen. Dat was iets wat we vóór onze komst bij de Engelsen ook al niet meer gewend waren geweest.
Aankleden hoefde eigenlijk niet. Dat was hetzelfde gebleven: met de kleren waarin we 's avonds naar bed waren gegaan, stonden we 's morgens weer op. We hoefden alleen onze jas aan te trekken en waren dan weer gekleed. Na het wassen kregen we ontbijt. Vanmorgen bestond dat uit kaas en jam.
Na het eten konden we onze plaatsen bij de wacht weer innemen en de dag rustig afwachten. Ik had een van de korporaals mijn voeten laten zien, of liever gezegd: ik liet hem mijn sokken zien. Die zaten aan mijn voeten vastgeplakt. Dat was ook niet zo vreemd, want sinds het begin van de vlucht waren ze niet meer van mijn voeten afgeweest, met uitzondering van die ene nacht in IJzendijke, toen we bij burgers hadden geslapen.
De korporaal gaf dit door en om negen uur kwamen ze me halen om naar de dokter te gaan.
Bij de dokter aangekomen, viel me direct op dat het een zeer vriendelijke man was. Hij schudde bedenkelijk zijn hoofd toen hij mijn voeten zag. Er kwam ook een eigenaardige, ongezonde lucht vanaf, wat natuurlijk niet verwonderlijk was.
Aanvankelijk hechtte ik niet veel waarde aan de vriendelijkheid van deze man. We waren immers eerder bedrogen door iemand die zich ook vriendelijk had voorgedaan. Ik wilde me niet voor de tweede keer laten beetnemen. Achteraf bleek dat ik me bij deze dokter gelukkig vergist had.
Het was werkelijk een vriendelijke man en dat bleef hij ook. Ik heb veel aan hem te danken gehad en zal hem niet snel vergeten.
Ik moest op een stoel gaan zitten en wachten totdat hij warm water had klaargemaakt. Toen het water klaar was, moest ik met mijn sokken aan in tamelijk heet water gaan zitten om alles los te weken. Dat viel niet mee. Ik kon me maar met moeite inhouden om niet te lachen, vooral toen de sokken van mijn voeten werden gehaald.
Hoe slecht mijn voeten eraan toe waren, bleek wel uit het water. Dat was zo zwart geworden als steenkool. Daarna moesten mijn voeten nog worden schoongemaakt. Toen ze gewassen waren, kwamen een paar flinke wonden aan mijn hielen en tenen tevoorschijn, met lichte verschijnselen van bloedvergiftiging. De ontstoken plekken werden met een soort pennetje behandeld.
Toen ik verbonden was, kreeg ik van de dokter een sigaret. Het was een aardige man en het leek erop dat hij me mocht.
Tijdens de behandeling praatte hij voortdurend tegen me. Jammer genoeg kon ik niets van hem begrijpen of verstaan. Alleen deze woorden kon ik volgen: “You come back this afternoon at four o’clock.” Dat laatste, four o’clock, maakte me duidelijk dat ik die middag om vier uur terug moest komen.
En inderdaad, om vier uur werd ik opnieuw gehaald om mijn voeten te laten verbinden. Ook deze keer gebeurde dat met dezelfde vriendelijkheid.
De rest van de dag brachten we door met kaartspelen en ons vermaken met de Engelsen. Het waren echte grappenmakers. Ook werden er adressen uitgewisseld, foto's bekeken en leerden we enkele Engelse woordjes spreken.
's Avonds sliepen we weer op ons stenen bed.
Vrijdag 24 mei 1940
Om zeven uur moesten we weer opstaan. Nadat we ons gewassen hadden, konden we aan tafel. Na het eten werden we vrijgelaten. Dat wil zeggen: we moesten aan het werk. We moesten putten graven, borden wassen, papier oprapen op het terrein en allerlei andere klusjes doen.
Om tien uur moest ik opnieuw naar de dokter. Ik kreeg dezelfde behandeling als de vorige dagen. Nadat hij me behandeld had, moest ik op hem wachten. Hij vertelde dat ik een baantje zou krijgen. Om elf uur was hij klaar met zijn ziekenrapport.
Ik stapte bij hem in de auto en samen reden we naar zijn villa, ongeveer twintig minuten buiten het kamp. Het leek erop dat we het vertrouwen van de Engelsen hadden gewonnen, want ze werden ook veel vrijer in hun omgang met ons.
Bij de villa aangekomen, werd ik direct aan het werk gezet. Ik moest de kamers vegen, borden wassen en de kok in de keuken helpen.
Ik begon het hier goed te krijgen. Er was volop eten, en dan nog het beste van het beste. Ik kon zoveel sigaretten krijgen als ik wilde en kreeg ook volop wijn te drinken. De dokter behandelde me alsof hij mijn vader was. Hoe het kwam, weet ik niet, maar ik was blijkbaar bij hem in de smaak gevallen. Ik kon doen wat ik wilde.
Ook de Duitsers wisten het kamp te vinden. 's Middags werd er een aanval uitgevoerd door drie vliegtuigen. Ze lieten achttien bommen vallen en beschoten het kamp tweemaal met hun mitrailleurs. Er werd enige schade aangericht en er vielen twintig slachtoffers. Zij bevonden zich in een barak waarop een voltreffer terechtkwam.
Toevallig was ik op dat moment niet in het kamp en bevond ik me ook niet in een schuilkelder. We hebben alles vanuit de villa van de dokter gadegeslagen.
Ik heb de bommen zien vallen, de vliegtuigen zien duiken en zien mitrailleren. Het was verschrikkelijk. Alleen al het huilende of fluitende geluid van de bommen en het lawaai van de mitrailleurs konden je gek maken.
Ik was natuurlijk benieuwd naar mijn kameraden en vroeg me af of hun iets was overkomen. 's Avonds kwam ik weer bij hen terug. Gelukkig waren ze er allemaal nog. Ze hadden in een schuilkelder gezeten, vlak bij de plaats waar een voltreffer op de barak was terechtgekomen. Daardoor waren twintig slachtoffers gevallen, zo vertelden ze: twaalf doden en acht gewonden.
Ook vertelden ze dat een Duitse parachutist in Engels uniform gevangen was genomen en al was doodgeschoten.
We brachten de avond weer door in de wachtpost. Om tien uur was het opnieuw bedtijd.
Zaterdag 25 mei 1940
's Morgens om zeven uur werden we opnieuw gewekt uit ons stenen bed. Hoewel de vloer nog steeds hard was, waren we er inmiddels enigszins aan gewend geraakt. We waren lang niet meer zo stijf als de eerste ochtend.
Na het eten moest ik weer op het ziekenrapport verschijnen. Hoewel mijn voeten nog lang niet genezen waren, waren ze door de behandeling van de afgelopen dagen toch al behoorlijk opgeknapt. Na het ziekenrapport reden we opnieuw naar de villa van de dokter.
Ik werd weer aan het werk gezet. Voor het eerst trok ik mijn jas uit, omdat het vandaag verschrikkelijk warm was. De voorgaande dagen was het ook warm geweest, maar toen had ik mijn jas niet uit durven trekken. Ik wist namelijk dat ik daaronder een flanellen hemd droeg dat eruitzag als een kolenbaal. Sinds het uitbreken van de oorlog was het niet meer van mijn lichaam afgeweest, ondanks alle ontberingen die we hadden meegemaakt. We hadden in sloten gelegen, in modder, zand en water, en nog veel meer.
Toen de dokter mij in dat vuile hemd zag, sommeerde hij me het onmiddellijk uit te trekken. Hij gaf me vervolgens een Engels borstrok.
Omstreeks elf uur kwam er een ordonnans op zijn motor de villa oprijden. Hij vroeg naar de dokter. Toen deze naar buiten kwam, begon de ordonnans een heel verhaal af te steken, waarvan ik geen woord verstond. Even later, zoals ik eigenlijk al verwachtte, kwam de dokter naar me toe en beval me mijn jas aan te trekken. Hoewel ik niet had verstaan wat de ordonnans had verteld, vermoedde ik dat het over mij ging.
Ik moest met hem meekomen. Hij haalde zijn auto uit de garage, gaf me nog enkele sigaretten en daarna stapten we in. Ik begreep inmiddels wel wat er ging gebeuren. We zouden waarschijnlijk worden vrijgelaten of ergens anders naartoe worden gebracht. Maar waarheen? Dat wist ik natuurlijk niet. Misschien zouden we weer nieuwe taferelen meemaken.
En inderdaad, toen we bij het kamp aankwamen, stonden de jongens al klaar voor vertrek. Ik vroeg hun: 'Waarheen gaan we?' Maar ook zij wisten het niet.
Ik pakte mijn spullen bij elkaar, voor zover ik die nog had, en legde ze op de vrachtauto die al klaarstond. We namen afscheid van de jongens die we in de afgelopen dagen hadden leren kennen. Hoewel we elkaar niet konden verstaan, waren we elkaar toch beter gaan begrijpen.
We verlieten het kamp in ieder geval een stuk vrijer dan we er waren binnengekomen. Er gingen nog wel twee gewapende soldaten met ons mee, maar we hoefden onze broeken niet langer met onze handen omhoog te houden. We hadden onze bretels en knopen teruggekregen.
Met een snelheid van ongeveer negentig kilometer per uur ging het naar het zuiden, berg op en berg af. Na ongeveer twintig minuten kwamen we in een grote stad aan: Rouen. Op school had ik die naam dikwijls gehoord, maar ik was er nog nooit geweest.
Met onze Nederlandse uniformen trokken we veel bekijks. Maar geen lach verscheen op de gezichten van de Fransen. Ze keken ons allemaal even vuil en wantrouwend aan. De reden daarvan was dat ze ons voor Duitsers aanzagen, omdat onze uniformen veel op die van de Duitsers leken.
Na enkele straten te zijn doorgereden, kwamen we bij een grote kazerne aan. We reden naar binnen. De officier die bij ons was, stapte uit en ging een kantoor binnen. De vrachtauto waarop wij zaten, bleef met de schildwachten op het binnenplein staan.
Na tien minuten kwam de officier terug. Het bleek dat we hier niet moesten zijn. We verlieten het kazerneterrein weer en reden dwars door de stad, door de brede straten van Rouen. Onderweg zagen we nog steeds de valse en grimmige gezichten van de Fransen.
Na ongeveer een halfuur rondgereden te hebben, kwamen we opnieuw bij een grote kazerne aan. Daar stonden grote groepen mannen dicht op elkaar gepakt. Achteraf bleek dat het allemaal Belgen waren. De Belgische regering had mannen van achttien tot en met vijfendertig jaar opgeroepen om zich naar Frankrijk te begeven, waar in het zuiden een nieuw leger zou worden gevormd.
Zoals we ze al eerder door Frankrijk hadden zien trekken, droegen ze dekens en kussens op hun rug. Ze hadden allerlei kleuren kleding en petten: groen, blauw, rood en nog veel meer. In drie rijen stonden ze voor de grote kazerne in Rouen. Langzaam schoven ze naar voren, waar hun passen en papieren werden gecontroleerd voordat ze naar binnen mochten.
Ook wij moesten uitstappen en werden direct binnengelaten.
Het eerste wat ons opviel toen we de kazerne binnenkwamen, was de enorme viezigheid. Het was één grote stinkende modderpoel. Ook de keuken was smerig. Als je er je neus instak, viel je bijna flauw. Echt Frans, dacht ik. Trouwens, heel Frankrijk maakte op mij de indruk van één grote, vieze en stinkende boel. Dat had ik niet verwacht.
Op het binnenplein lag een grote schroothoop van fietsen. Dat waren fietsen van Belgen die al eerder naar het zuiden waren vertrokken en de hele tocht tot hier op de fiets hadden afgelegd. Zodra ze in de kazerne aankwamen, werden hun fietsen in beslag genomen en vernietigd. Ze kwamen vervolgens op die schroothoop terecht.
Ik sprak ook verschillende Belgen die de hele tocht te voet hadden afgelegd.
Bij de poort hadden we de eerste Nederlander ontmoet. Hij vertelde dat hij zich bij het Franse leger had laten inschrijven en liet ons daarvan de bewijzen zien. Hij werkte inmiddels in de Franse keuken. Verder vertelde hij dat er nog dertien Nederlanders in de kazerne waren. Hij zou ons naar hen toe brengen.
Hij bracht ons de kazerne in, de stenen trappen op en naar boven. De kazerne was zo groot dat je gemakkelijk drie uur nodig zou hebben om de weg terug te vinden. Er waren honderden vertrekken. Alles was leeg, maar vandaag zou het gebouw opnieuw worden gevuld met de ongeveer drieduizend Belgen die buiten voor de poort stonden.
Overal lag vuil stro en andere rommel. Het stonk er bovendien verschrikkelijk naar menselijke urine. Beneden stond de kazerne gedeeltelijk onder water. Kortom, het was een grote rotzooi.
Na ongeveer tien minuten vonden we de plaats waar de andere Nederlanders verbleven. Ze lagen in een vertrek dat er net zo smerig uitzag als de andere kamers. Ze hadden wat vuil stro bij elkaar geraapt en sliepen daarop.
Het waren allemaal Limburgers, dertien in getal, de geneutraliseerde kok inbegrepen. Ze waren er al drie dagen en wisten evenmin waar ze naartoe moesten. Een Belgische luitenant had hun gezegd dat ze rustig moesten afwachten. Op een gegeven moment zouden ze naar Toulouse gaan, want daar zou ook een Nederlands kamp zijn.
Nu waren wij dus ook hier terechtgekomen. Sinds de Engelsen ons bij de poort hadden afgeleverd, hadden we hen niet meer gezien. We moesten onszelf daarom maar weer zien te redden.
We haalden uit andere vertrekken ook wat vuil stro bij elkaar en maakten daarvan een slaapplaats. Langzamerhand werd het boven steeds drukker. Er kwamen voortdurend meer Belgen binnen, die na controle werden toegelaten. Iedereen zocht zo goed en zo kwaad als het ging een plaatsje dat onder de omstandigheden nog enigszins geschikt was.
We waren er omstreeks vier uur aangekomen. Om vijf uur werd het eten uitgedeeld. Dat was nog niet zo eenvoudig, want soms moest je wel een uur in de rij staan voordat je aan de beurt was.
Het eten was allemaal grof klaargemaakt en werd door mensen bereid die daar weinig verstand van hadden. De soep leek wel afwaswater en het vlees kreeg je halfrauw. Maar je kreeg in ieder geval je buik vol.
De eerste dag mochten we de kazerne niet verlaten.
Ik voelde me hier helemaal niet op mijn gemak. Vooral toen 's avonds de grote Duitse bommenwerpers overkwamen, werd ik ongerust. We waren hier niet veilig. In deze grote stad, met haar reusachtige gebouwen en de grote kazerne, zouden we bij een aanval nauwelijks weg kunnen komen. Ik hoopte dan ook dat we hier zo snel mogelijk zouden vertrekken.
Tegen de schemering gingen we op het stro liggen, natuurlijk met al onze kleren aan. We hadden nog maar één deken over. Omdat niet iedereen een deken had, moest ik die delen met wachtmeester Bloemhof.
Ik probeerde te slapen, maar dat lukte niet. Ik heb vrijwel de hele nacht wakker gelegen. De volgende ochtend stond ik op met stijve ledematen en had ik het koud. Dat kon ook moeilijk anders: we lagen met z'n tweeën onder één deken op een dun laagje stro.
Maar het was oorlog en we mochten blij zijn dat we tenminste onderdak hadden.
Zondag 26 mei 1940
We stonden op. Dat was gemakkelijk: zodra je opstond, was je ook aangekleed, op het aantrekken van je schoenen na. Daarna gingen we ons wassen. Dat duurde bijna tien minuten voordat we beneden waren, want we lagen op de derde verdieping. Overal was het een drukte van jewelste, met al die Belgen.
Na het wassen gingen we eten. Dat kostte veel tijd, want soms moest je wel anderhalf uur in de rij staan voordat je iets te eten kreeg.
Ondertussen had ik een leeg limonadeflesje gevonden om koffie in te halen. Drinkbekers konden ze ons natuurlijk niet verstrekken; alles was even primitief. Je moest jezelf maar zien te redden met wat je krijgen kon. In de keuken kreeg je een homp brood met vlees of iets anders dat voorhanden was. We moesten het maar zien klein te krijgen, want messen hadden we ook niet. Soms kon je er een lenen van een kameraad die er wel een had.
Verder gebeurde er deze dag niet veel bijzonders.
Alleen kregen we 's middags toestemming om de straat op te gaan. Die kans grepen we natuurlijk aan. Ik had van een van de Belgen een Nederlandse gulden gekregen, die ik bij een andere Belg inruilde voor vijf Franse francs. Zo kon ik sigaretten gaan kopen, waar ik zo'n behoefte aan had. Maar Franse sigaretten waren bijna niet te roken. Als je er twee trekken van had genomen, was je bijna dood. Ze waren ontzettend zwaar.
Ook dronk ik voor het eerst echte Franse wijn. Die was hier spotgoedkoop: anderhalve franc voor een literfles.
Een van de jongens had nog een paar francs op zak. Daarom gingen we naar een café en kochten we twee flessen wijn voor vier man. Toen we daarna weer naar buiten gingen, wilden we Rouen wel eens verder bekijken. Maar dat was niet nodig. We waren nog geen honderd meter van het café verwijderd of we werden al opgepakt door de Franse politie.
Onze papieren werden gecontroleerd en vervolgens werden we met wantrouwige gezichten teruggebracht naar de kazerne. Dit gebeurde wel tien tot twintig keer per dag, zolang we daar verbleven.
Sommige jongens waren nog maar honderd meter buiten de poort geweest voordat ze werden aangehouden en teruggebracht. Je kon nauwelijks ergens naartoe gaan, want telkens werden we opgepakt en teruggebracht, hoewel we toch toestemming hadden gekregen om de kazerne te verlaten.
Dat kwam uitsluitend door onze uniformen, die weinig verschilden van de Duitse. Daardoor werden we steeds voor Duitsers aangezien. Hoe verder je Frankrijk in kwam, hoe erger dat werd.
We werden opnieuw bij de poort gecontroleerd. Toen alles in orde bleek, besloten we die dag maar niet meer naar buiten te gaan.
Maandag 27 mei 1940
Eindelijk kwam het bericht dat we vanmiddag zouden vertrekken. Een Belgische officier vertelde ons dat we met de Belgen mee zouden gaan naar Toulouse, want daar zou ook een Nederlands kamp zijn.
Ik was blij, want ik voelde me hier helemaal niet op mijn gemak. Ook de andere twaalf Nederlanders voelden zich niet prettig. Het begon steeds warmer te worden in Rouen. De Duitsers verschenen vaker en in grotere aantallen boven de stad. Ze hadden inmiddels ook al enkele bommen in de voorsteden laten vallen.
Er vonden luchtgevechten boven de stad plaats en het afweergeschut kwam zowel overdag als 's nachts steeds vaker in actie. Ik moest er niets van hebben. Ik had inmiddels genoeg bombardementen meegemaakt en doorstaan. Aan het front ging het bovendien bijzonder slecht. De Duitsers braken overal door en waren Rouen al behoorlijk dicht genaderd. Het werd dus hoog tijd dat we hier wegkwamen. Meevechten konden we toch niet meer, want we hadden geen wapens meer.
Ons werd verteld dat we om één uur met onze spullen klaar moesten staan. We moesten zelf voor wat brood en drinken zorgen. Daarna zouden we naar de haven van Rouen gaan, waar in de Seine een groot troepentransportschip klaar lag. Dat zou ons samen met de Belgen naar Bordeaux brengen.
We hadden alles klaargemaakt en stonden om één uur buiten opgesteld. Iedereen werd in rijen van vier opgesteld. Het was een eigenaardige gewaarwording om deze stoet te zien. Mensen van allerlei rangen en standen en met verschillende achtergronden waren erin opgenomen. Advocaten, leraren, schoolmeesters, douanebeambten, politieagenten, tramconducteurs, spoorwegpersoneel en zelfs landlopers: alles wat je je maar kon voorstellen, was aanwezig.
Daarachter volgden wij, dertien Nederlanders, in onze smerige Hollandse uniformen. Die zagen er behoorlijk gehavend uit, maar wat eronder zat, was gelukkig tot dusver heelhuids uit de strijd gekomen.
Tegen drie uur was alles gereed en werd het sein tot vertrek gegeven. Ik had nog nooit van mijn leven zo'n optocht of stoet mensen bij elkaar gezien. We waren blij dat we hier weggingen, hoewel we natuurlijk in spanning verkeerden over wat ons nu weer te wachten stond.
Op onze weg naar de boot, die langs de spoorlijn liep, zagen we op het station grote troepenconcentraties van Arabieren en zwarte Afrikaanse militairen die op transport werden gesteld naar het front.
Na een uur en een kwartier lopen over kronkelende, smalle en heuvelachtige wegen, die je in Frankrijk veel tegenkomt, kwamen we bij de haven aan. We waren doornat van het zweet, want het was verschrikkelijk warm. Soms leek het wel alsof we door de woestijn liepen.
De boot lag al klaar. Hij leek helemaal leeg, want het schip lag ongeveer twintig meter boven de waterspiegel.
Na drie kwartier wachten werd ons meegedeeld dat we rechtsomkeert moesten maken. De kapitein wilde het niet op zijn verantwoordelijkheid nemen om al deze mensen aan boord te brengen en op de plaats van bestemming af te leveren. Volgens de Belgische luitenant had hij gezegd: 'Het is zelfmoord.' De boot voer dus niet uit.
We moesten dezelfde lange weg teruglopen. En wat ik al lang had verwacht, gebeurde toen we weer op de grote weg kwamen: we werden opnieuw aangevallen.
Er kwamen drie Duitse verkenningsvliegtuigen uit het westen. Ze waren op verkenning en we merkten ze pas op toen er op ons geschoten werd. Eerder hadden we ze niet gezien, maar zij hadden ons wel ontdekt. Ze vlogen recht op ons af en cirkelden enkele keren boven ons rond. Daarna doken ze naar beneden en openden het vuur met hun mitrailleurs.
Het was een ware paniek. De mensen vlogen alle kanten op en struikelden over elkaar heen.
Waar de andere Nederlanders gebleven waren, weet ik niet. Ikzelf vloog samen met een andere Nederlandse soldaat een huis binnen. We kwamen in een soort keuken terecht, waar de bewoners rustig zaten te eten. Blijkbaar hadden ze helemaal niet in de gaten wat er buiten gebeurde. Ze keken vreemd op toen we de keuken binnenstormden. Hun gezichten werden al snel een stuk ernstiger.
Er waren twee vrouwen, een man en twee kinderen in huis. Een van de vrouwen begon tegen ons te praten en vroeg: 'Parlez-vous français?' Ik antwoordde: 'Non, Hollandais.' 'Oh, oui, oui', zei ze, waarna ze een heel verhaal in het Frans begon af te steken, waarvan we geen woord begrepen.
Met gebaren maakte ik haar duidelijk dat het buiten niet veilig was. Ze begreep me blijkbaar, want ze ging naar buiten en de anderen volgden haar. Wij gingen achter hen aan.
Het was eigenaardig dat je binnen niets van het geronk van de vliegtuigen kon horen. Buiten waren de toestellen nog steeds in de lucht en doken ze laag naar de grond, terwijl ze hun moordende vuur afgaven.
We bleven niet lang buiten, want binnen was het veiliger. De mensen boden ons een stoel aan en gaven ons limonade en enkele stukjes chocolade. Het grootste ongemak voor ons was dat we geen Frans spraken. De mensen zeiden af en toe iets, maar wij konden hun niet antwoorden.
We hadden graag met deze mensen willen praten. Het zou goed hebben gedaan als we ons leed eens aan iemand hadden kunnen vertellen. Maar helaas, we konden elkaar niet verstaan.
In ieder geval waren deze mensen bijzonder vriendelijk voor ons. Ze hadden duidelijk medelijden met ons. Dat kwam natuurlijk doordat we er zo gehavend uitzagen en niet in staat waren met hen te praten. Daardoor maakten we waarschijnlijk een enigszins nerveuze indruk.
Na ongeveer een halfuur namen we afscheid met een handdruk.
Toen we weer op straat kwamen, zagen we overal groepjes Belgen lopen. De stoet was eenmaal uiteengeslagen en vormde zich niet meer opnieuw. Iedereen ging op eigen gelegenheid verder.
De Duitsers waren gelukkig verdwenen en alles was weer rustig. Hier en daar zagen we nog de sporen van de aanval: kogelgaten in telegraafpalen, aanplakborden en zelfs in enkele huizen, die licht beschadigd waren.
De andere Nederlanders zagen we niet meer terug. Toevallig kwamen we in gesprek met twee Belgen uit Antwerpen. Zij namen ons mee naar een café. Deze twee mannen waren een stuk beter voorbereid op de omstandigheden dan wij. Ze hadden voldoende Franse francs op zak en spraken vloeiend Frans. Aan beide zaken ontbrak het ons.
We kwamen in een klein café terecht en kregen van deze jongens een glas bier. Hier zou je niet hebben gezegd dat er een oorlog aan de gang was. Er werd volop muziek gespeeld en het café was overvol. Ook kregen we nog een paar glazen bier van een Fransman. Dat smaakte goed na al die ellende.
Na ongeveer een uur gingen we terug naar de kazerne.
We kwamen daar omstreeks halfzeven aan. Ik geloof dat we een van de laatsten waren. Ook de andere Nederlanders waren inmiddels terug en zaten al te eten. Ik heb niet gezien dat er mensen of soldaten door mitrailleurkogels waren getroffen.
Toch was onze blijdschap niet groot, nu we weer terug waren in de kazerne. Ik voelde me daar helemaal niet thuis.
's Avonds zijn we nog de stad ingegaan. Daar werden we verrast door een onweersbui. We zochten beschutting onder een grote overkapping van de markt.
Dinsdag 28 mei 1940
's Morgens kwam er bericht dat we 's avonds met de trein naar Bordeaux zouden vertrekken. Dat gaf ons opnieuw hoop en we verlangden naar de avond. Hoe eerder we hier weg konden, hoe beter, want het werd steeds warmer. Elke dag en nacht verschenen de Duitsers in grotere aantallen buiten en boven de stad. Ik had het inmiddels wel gehad. Ik vond dat ik genoeg had meegemaakt.
De dag duurde lang en we waren bang dat het vertrek misschien opnieuw zou worden uitgesteld. Maar gelukkig gebeurde dat niet.
Om zeven uur kregen we bericht dat iedereen zich gereed moest maken voor vertrek. We zorgden ervoor dat we nog wat brood te pakken kregen, want er was gezegd dat we de hele nacht zouden reizen en waarschijnlijk niet veel te eten zouden krijgen.
Om acht uur stond de stoet gereed en vertrokken we naar het station. Het duurde nog geruime tijd voordat iedereen in de wagons zat. Pas om negen uur vertrokken we.
De hele nacht werd er doorgereisd. We zaten dicht op elkaar gepakt, met negen à tien man in één coupé. Het viel dan ook niet mee om te slapen. We passeerden veel tunnels, zowel grote als kleine. Bovendien was het verschrikkelijk warm in de coupés.
Ook de volgende dag reisden we vrijwel onafgebroken door. We kregen bijna niets te eten. Hier en daar lukte het ons op een station een klein stukje brood te bemachtigen, als je er tenminste snel genoeg bij was.
De reis ging via Orléans naar Bordeaux. Daar kwamen we op 29 mei 1940 omstreeks half twee 's nachts aan. We hadden dus dertig uur achter elkaar in de trein gezeten.
Dat was meer dan genoeg. We kwamen er allemaal behoorlijk uitgeput uit.
Hier zouden we een paar dagen blijven en daarna verder reizen naar Toulouse, nog verder naar het zuiden, om daar opnieuw te worden gereorganiseerd.
Voorlopig bleven we op het station. Daar kregen we voor het eerst weer behoorlijk te eten: brood en koffie. Nadat we gegeten hadden, kwam de Belgische officier die ons had meegenomen naar ons toe. Hij vertelde dat hij contact had gezocht met het Nederlandse kamp in Toulouse. Het resultaat was dat daar helemaal geen Nederlands kamp bleek te bestaan. Hij had zich dus vergist.
Volgens hem konden we het beste weer naar Caen gaan, een plaats in de buurt van Parijs. Daar moesten beslist Nederlanders zijn.
Inmiddels had hij ook voor onze reis de nodige papieren geregeld. Hij gaf deze aan de wachtmeester en vertelde dat we nog enkele uren in de goederenloods konden slapen. Om halfzes 's morgens zouden we weer vertrekken.
Daarmee werden we dus opnieuw afgescheept. Daar stonden we weer met ons negentienen, als hazen in de sneeuw.
Ik sliep die paar uur tussen een stapel suikerbalen, met mijn jas over me heen. En ik sliep!
Om halfzes werden we gewekt door een Franse stationsbeambte.
.
Donderdag 30 mei 1940
Om zes uur kwam de trein voor. We werden in een goederenwagon geladen en daar ging het van Bordeaux naar La Rochelle, Tours, Blois en Nantes.
In Nantes kwamen we omstreeks halfvier 's middags aan. Hier moesten we overstappen en wachten tot zes uur. Daardoor kregen we gelegenheid om weer eens wat eten te pakken te krijgen. Dat smaakte wel, want sinds de vorige avond, toen we in Bordeaux waren, hadden we niets meer gehad.
Het eten werd ons verstrekt door het Rode Kruis, dat op bijna ieder groot station aanwezig was. De belangrijkste taak van de medewerkers was de verzorging van burgers, vooral vrouwen en kinderen, die hadden moeten vluchten en hier op het station in grote aantallen aanwezig waren. Veel Franse en Belgische mannen, vrouwen en kinderen zaten op hulp te wachten. Ik heb nog met enkele van hen gesproken.
Nantes is een geweldig groot station. Nadat we onze maag weer hadden gevuld en hier en daar nog eens rondgekeken hadden, was het tijd om verder te vertrekken.
Precies om zes uur vertrokken we opnieuw. We gingen in de richting van Angers en Le Mans, waar we om negen uur aankwamen. Daar moesten we weer overstappen. We moesten wachten tot halféén 's nachts. We mochten het station niet verlaten.
We kregen opnieuw wat te eten en gingen daarna slapen in een goederenloods. Om kwart over twaalf werden we gewekt. Precies om halféén gingen we weer op transport, opnieuw in een goederenwagon, ditmaal naar Caen.
Welke plaatsen we onderweg gepasseerd zijn, weet ik niet. Kort nadat we vertrokken waren, viel ik weer in slaap. Ik werd pas de volgende ochtend om halfacht wakker, toen we in Caen aankwamen.
Dit was onze tweede grote treinreis geweest, die 25½ uur had geduurd.
Op het station werden onze papieren gecontroleerd. Daarna werden we Caen in gebracht. We kwamen wel in een kamp terecht, maar niet in een Nederlands kamp. Het bleek een Pools kamp te zijn.
Hoewel we geen Pools of Frans spraken, wisten de Polen ons toch duidelijk te maken dat er geen Nederlands kamp bekend was. Ze zouden proberen er een te vinden.
De Polen waren heel aardige kerels. Ze hielpen ons van alle kanten. Ze zorgden ervoor dat we te eten kregen, dat we ons konden wassen en scheren — wat inmiddels ook wel weer nodig was — en bovendien kregen we sigaretten.
Nadat we daarmee klaar waren, werden we in het Duits ondervraagd. Dat was de taal die we nog het beste konden verstaan.
Verder moesten we hier wachten totdat er bericht zou komen waar ergens een Nederlands kamp was. Dat duurde gelukkig niet zo lang. Om elf uur kwam het bericht dat er een kamp gevonden was, twaalf kilometer van Caen, in een dorp dat La Délivrande heette.
We waren overgelukkig toen we dat hoorden. We zouden weer bij een Nederlands onderdeel terechtkomen. Dat betekende dat onze zwerftochten, met alle narigheden en gevaren die daarbij hoorden, gelukkig afgelopen zouden zijn.
We werden opgehaald door een Nederlandse auto met Nederlandse mensen. Je kunt je onze vreugde natuurlijk wel voorstellen.
Om twaalf uur kwamen we daar aan. Het plaatsje heette niet La Délivrande, maar Douvres (noot: de juiste naam is Douvres-la-Délivrande). La Délivrande lag op ongeveer drie kwartier lopen daarvandaan.
We troffen hier ongeveer drie- à vierhonderd Nederlanders aan, onder wie ook marechaussees en militaire politie. Wij werden met ons negentienen apart ingekwartierd bij een boer, waar we in de schuur sliepen.
We sliepen hier niet alleen. De ratten en muizen waren niet te tellen. Ik ben zelfs weleens wakker geworden doordat er eentje aan mijn jas zat te knagen.
We hadden hier ook een eigen keuken, die op een boerderij was ingericht. 's Avonds kregen we voor het eerst geld in handen: tien Franse francs per persoon.
Nadat we ons eens flink gewassen hadden, gingen we met drie man naar het plaatsje La Délivrande, op ongeveer drie kwartier lopen van Douvres. Het was een aardig plaatsje. Jammer dat ik geen geld had, anders had ik er wel een souvenir gekocht. Dat had ik trouwens in iedere plaats waar we waren geweest wel willen doen, maar het geld ontbrak.
We lieten ons haar knippen bij een kapper die een bijzonder mooie deur voor zijn zaak had: een bamboedeur, zoals je die ook in de tropen aantreft. De bediening werd door dames verzorgd. Ze hadden heel wat werk aan ons, want er kwam nogal wat haar af.
Na het knippen kochten we een pakje Franse sigaretten en dronken we een glaasje wijn in een van de cafés. Daarna gingen we weer terug, want ons geld was op en de avond was grotendeels voorbij.
Een van ons kocht nog een paar witte broodjes. Die waren erg duur, maar dat mocht niet hinderen. Het Franse brood dat voor de soldaten bestemd was, was niet te eten: het was oud en zo zuur als azijn. Daarom kochten degenen die nog wat eigen geld hadden liever witbrood.
Ook de marechaussees en de militaire politie waren hier aanwezig. Zij staken ons de ogen uit, want zij kregen geld in overvloed.
De zon ging onder en het werd een zoele avond. We begaven ons terug naar de boerderij waar we waren ingekwartierd. We lagen nog maar net op het stro toen we werden opgeschrikt door een zwaar gedreun van kanonnen. De boerderij trilde ervan en de ruiten sprongen kapot.
Dit was het kanongebulder dat iedere avond omstreeks negen uur boven Le Havre losbarstte. Het duurde soms drie uur of nog langer. Ook luisterden we iedere avond naar de nieuwsberichten in het Nederlands, die vanuit Parijs werden uitgezonden.
Zaterdag 1 juni 1940 – Douvres
We werden omstreeks negen uur wakker. De zon stond al behoorlijk hoog en het was flink warm.
Op de boerderij was voldoende gelegenheid om ons te wassen. In de stallen en buiten waren overal waterkranen.
Onze taak voor vandaag was om ervoor te zorgen dat we wat kookgerei bij elkaar kregen. We zochten hier en daar oude blikken op, maakten die schoon en gebruikten ze als pannetjes. Ook maakten we een tafel en een eigen vuur. Onze lepels en vorken hadden we gelukkig nog zelf.
We waren inmiddels met 21 man. In Rouen waren namelijk ook nog een sergeant en een soldaat bij ons gekomen. De sergeant heette Rooms. Hij was in Akkenville tijdens een bombardement gewond geraakt en had een flinke wond op zijn rug.
We hadden er twee brutale snaken bij gekregen die voor de voedselvoorziening zorgden. Zij gingen alle boerderijen en villa's af en probeerden alles wat eetbaar was te bemachtigen. Soms kregen ze melk, eieren en jam mee. Af en toe kregen ze ook geld, waarmee ze weer eten konden kopen.
De sergeant en de wachtmeester hadden eveneens nog wat geld. Zij lieten soms iets uit La Délivrande meebrengen.
Zo kwamen we aan de kost. We kookten en braadden zelf, wasten onze spullen af en dekten de tafel. We hadden dus weinig met de keukenwagen te maken. Alleen 's avonds gingen we daar ons middagmaal halen.
Zondag 2 juni 1940
Het werd vandaag weer flink warm.
Vandaag ben ik naar de kerk gegaan in Douvres. Het was een heel klein kerkje, waar ongeveer honderd mensen in konden.
De Fransen kennen blijkbaar geen verschil tussen een zondag en een gewone werkdag. Op zondag werken ze net zo goed als doordeweeks. Of eigenlijk kan ik beter zeggen: ze drinken. Want ze zijn doorlopend dronken.
Als wij in Nederland naar ons werk gaan, nemen we thee of koffie mee. Hier is dat anders: de Fransen nemen bier of wijn mee.
Eens zag ik een boer terugkomen met een volle kar koren. Hij was zo dronken als een aap en liep zingend achter zijn kar.
Naar mijn indruk had iedere Fransman een rood-blauw gekleurde, dikke kop en een dikke buik van het vele wijn drinken. Wijnbouw is dan ook een van de belangrijkste bedrijfstakken in Frankrijk. Overal in het zuiden van het land kun je onmetelijk grote velden met wijnstokken zien.
Ook op de boerderij waar we waren ingekwartierd, kregen we regelmatig cider te drinken. Iedere avond kregen we van de boerin een bus vol.
Cider is een zure drank en in het begin vonden we die helemaal niet lekker. Je moest eraan wennen en het leren drinken. Deze drank wordt door de Fransen vaak bij de maaltijd gebruikt, in plaats van koffie of thee.
Maandag 3 juni 1940
Het werd vandaag opnieuw verschrikkelijk warm. Trouwens, de hele tijd dat we in Frankrijk waren, hebben we ontzaglijk warm en helder weer gehad.
Veel van onze jongens gingen bijna iedere dag naar het strand, maar ik ben nooit meegegaan. Ik bleef liever onder een boom uit de zon liggen en genoot van de welverdiende rust die we hier hadden. Alleen 's avonds ging ik weleens met een paar jongens naar de stad, als ze nog wat geld hadden.
Ook kregen we om de drie dagen wat francs. Die hadden we bijna uitsluitend nodig om sigaretten te kopen. Als we in een café kwamen, kregen we weleens een glaasje wijn. Die was hier natuurlijk heel goedkoop.
4 tot en met 8 juni 1940
Over deze dagen heeft Bakx weinig afzonderlijk genoteerd.
Een dezer dagen ben ik op het ziekenrapport geweest. Dat werd gehouden in een BBA-bus. Niets bijzonders. Alles verliep precies zoals hierboven beschreven.
Zondag 9 juni 1940
Ik had nooit gedacht dat we Frankrijk ooit zouden verlaten. Velen met mij hadden dat niet gedacht, hoewel de krijgsverrichtingen bijzonder slecht verliepen en de Duitsers steeds verder Frankrijk binnendrongen.
Vanmorgen kwam opeens het bericht dat we zouden vertrekken naar Brest, een van de grootste havenplaatsen van Frankrijk, om daarna naar Engeland in te schepen.
Direct daarna moesten we gaan inpakken. De officieren waren druk bezig met de indeling en het treffen van maatregelen voor het vertrek.
Alle jongens werden vanuit de verschillende kwartieren bij elkaar gebracht op de verzamelplaats. De wagens werden klaargezet. Er was berekend dat er vierhonderd man met de wagens mee konden, terwijl we met vijfhonderd man waren. De overige honderd zouden met de trein naar Brest vertrekken.
Ik ben deze morgen ook nog naar de kerk gegaan in La Délivrande. Dat was een heel aardige kerk.
Nadat de wagens vertrokken waren, werden wij verzameld. Onder leiding van kapitein Zouteriks en drie andere officieren gingen we in Délivrande op de trein.
We vertrokken om half twee naar Caen. Daar moesten we op het station wachten tot kwart voor vijf. Vervolgens ging de reis via Argentan, Surdon en Le Mans verder.
Als je van de natuur hield, kon je genieten van de mooie streken die Frankrijk bezat, met zijn berglandschappen. Dan zat je in een dal en keek je hoog tegen bergen op, waarop plaatsjes en dorpjes lagen. Een andere keer reed je met de trein over een stad heen.
Het reizen ging steeds door, ook 's nachts. Eten deden we zoals we dat al eerder hadden gedaan: op een plaats waar de trein stopte. Als je toevallig het geluk had dat er een Rode Kruispost op het station aanwezig was, kon je misschien een sneetje brood bemachtigen.
Maandag 10 juni 1940
's Morgens om vijf uur kwamen we in Le Mans aan. Hier moesten we uitstappen. We konden er een stukje oud brood krijgen. Je moest er wel snel bij zijn, maar dat was aan mij wel besteed. Voor eten deed ik inmiddels bijna een moord.
Om halfacht kwam onze trein en ging de reis verder via Sillé, Gélan, Laval, Vitré en Rennes. Die laatste plaats kon ik me nog wel herinneren, omdat de renners van de Tour de France daar altijd doorheen kwamen.
Verder ging het naar Lamballe, Saint-Brieuc, Guingamp, Plouaret, Malestroit en Landivisiau. Vanuit de trein hadden we bij sommige plaatsen een mooi uitzicht. Bij een van de plaatsen lag de stad wel veertig meter lager, zodat het leek alsof we er met de trein overheen reden.
Landerneau was het voorlaatste station voordat we in Brest aankwamen. Eindelijk bereikten we de stad en kregen we de haven in zicht. Ook liep er een kanaal naar de stad.
Om acht uur 's avonds arriveerden we in Brest. De jongens die met de wagens naar Brest waren gegaan, bevonden zich toen al op de boot. Ze lagen daarmee al twee uur buiten de haven te wachten. Ze zaten op de snelle Beatrix, die goed door een konvooi zou worden begeleid.
Het was de bedoeling dat ook wij met bootjes naar de Beatrix zouden worden gebracht en vervolgens samen naar Engeland zouden vertrekken.
Maar het liep anders. Toen we eenmaal in Brest waren aangekomen, werden we ingekwartierd in een likeurenzaak. We kregen geen toestemming om nog met de Beatrix mee te gaan. Ook de chauffeurs moesten bij hun wagens achterblijven. Er was gezegd dat de Beatrix zou terugkomen om de chauffeurs en de laatste honderd man op te halen.
Voorlopig bleven we dus in Brest wachten totdat de Beatrix ons zou komen ophalen. Iedereen zocht een behoorlijke plaats om te overnachten.
Ik kwam op zolder te liggen en zorgde ervoor dat ik wat stro te pakken kreeg. Dat lukte aardig. Nadat ik mijn groene legerdelen had uitgerold, had ik mijn nieuwe slaapplaats ingericht. Dat duurde nooit lang, want ik had alleen mijn groene deken nog. Dat was echter mijn beste vriend geworden; ik had hem overal mee naartoe gesjouwd.
Tot mijn grote verrassing ontmoette ik hier iemand uit onze omgeving, namelijk Piet Clarijs uit Ossendrecht. Ik was blij hem te ontmoeten. Nu konden we tenminste eens praten over het een en ander uit onze eigen streek.
Nadat we allemaal een plaatsje hadden gevonden, konden we gaan eten in de kazerne rechts van ons. Er stonden namelijk twee kazernes en wij zaten er precies tussenin.
Als je honger hebt, kijk je niet zo nauw. Anders had ik in Frankrijk nooit gegeten. Je was al blij als je een stukje beschimmeld brood kon krijgen; soms moest je er zelfs om vechten.
Trouwens, als je een Fransman zag, had je bijna al gegeten. Ik heb in mijn leven nooit een smeriger en vuiler volk gezien dan de Fransen, zo schreef ik destijds. We kwamen de eetzaal binnen en kregen meteen een slechte indruk. De tafels waren zo vet dat je ervan zou spugen. Als je op de banken ging zitten, bleef je er meteen aan plakken.
Een paar ruwe, vuile koks stonden in de keuken. Ze brachten ons beschimmeld brood en halfgaar vlees. Het enige wat goed was, was de wijn.
De Fransen drinken bij hun maaltijden wijn in plaats van koffie of thee, zoals wij dat in Nederland gewend waren. Je begrijpt dat wij als Nederlanders ons tegoed deden aan de wijn. Zo gebeurde het dat we bij iedere maaltijd zingend van tafel gingen. We hadden dan twee flessen wijn opgedronken en namen vervolgens nog een pannetje of schoteltje, of wat we ook maar hadden kunnen vinden, gevuld met wijn mee naar ons kwartier. Dat ging zo door totdat we hier vertrokken.
Ondanks dat er op de borden nog resten van twee of drie eerdere maaltijden lagen, aten we toch smakelijk. We hadden het hier nog goed vergeleken met vele anderen, die bijna niets konden krijgen.
De officieren waren kapitein Zouteriks, een van de beste officieren die ik ooit heb gekend, eerste luitenant Van der Putten, die later zenuwziek werd, tweede luitenant Horn en luitenant Hendriks. Zij sliepen in de stad. Een officier was ik nog vergeten: luitenant Du Leau.
Na het eten, omstreeks acht uur 's avonds, gingen de meesten slapen. Ik ook. Weldra was ik in dromenland.
Dinsdag 11 juni 1940 – Brest
's Morgens om acht uur gingen we eten. Om negen uur kwam de kapitein met zijn officieren. Er werd besloten een mars te maken door en buiten de stad. Zo gezegd, zo gedaan.
Het was een aardige mars, maar zeer vermoeiend, omdat de wegen tamelijk steil waren. Ook de stad zelf was op heuvels gebouwd. Als je in de ene straat liep en naar een andere straat wilde, moest je soms twintig of dertig meter naar beneden via trappen om daar te komen.
Brest is een prachtige stad en havenplaats. De dokken zijn enorm groot. De stad is alleen al mooi vanwege haar oudheid. Nieuwe huizen of villa's zie je er nauwelijks; veel gebouwen dateren volgens mijn indruk uit de vijftiende of zestiende eeuw. Trouwens, in heel Frankrijk schijnen veel oude gebouwen te staan, want overal waar ik geweest ben, ben ik zelden of helemaal geen nieuwe gebouwen tegengekomen. Alleen in Bordeaux kon je heel wat nieuwe huizen zien.
Om nog even op de mars terug te komen: nadat we anderhalf uur hadden gelopen, kregen we rust bij een soort fontein of waterpomp langs de weg, die voor het publiek bestemd was. Je moest op een knopje drukken en dan kwam het water naar boven. Ik ben in Frankrijk veel van dit soort waterfonteinen tegengekomen.
Het was wel jammer dat we geen geld hadden. Anders had ik veel ansichtkaarten gekocht van iedere plaats waar ik in Frankrijk geweest was.
Omstreeks één uur waren we terug en was het weer tijd om te eten.
's Middags waren we vrij en konden we de stad ingaan. Ik ben echter maar gaan slapen nadat ik gegeten had en een grote fles wijn had leeggedronken. De Franse wijnen maakten je geweldig slaperig.
's Middags kregen we ook nog een keer luchtalarm, maar daar heb ik niets van gemerkt. Ik sliep als een os. Verschillende jongens waren nog in de wijnkelder geweest, die onder de likeurenzaak was gebouwd. Deze kelder was ongeveer zes meter diep en werd nu ook als schuilkelder gebruikt.
's Avonds na het eten hielpen we met een paar man in de zaak bij het lossen van wagens met limonade, bier en wijn. Dat deden we natuurlijk niet voor niets. Als we klaar waren met werken, kregen we heerlijk wat te eten en natuurlijk ook een of andere drank.
's Avonds kwam de kapitein nog zeggen dat we hoogstwaarschijnlijk morgen naar Engeland zouden vertrekken.
Woensdag 12 juni 1940
's Morgens kwam kapitein Zouteriks met het bericht dat de Beatrix nog niet was teruggekomen. Van vertrekken zou vandaag dus nog niet veel terechtkomen.
Het enige goede nieuws dat hij meebracht, was dat hij wat geld voor ons had weten los te krijgen. Daardoor kregen we ieder vijf francs, juist genoeg om een paar sigaretten te kopen.
Verder brachten we de dag door op de banken die op het plein onder de bomen stonden, vlak voor het kwartier waar we gelegerd waren.
's Middags kregen we opnieuw luchtalarm en werd er een Duitse vlieger neergeschoten.
's Avonds gingen we nog eens een kijkje in de stad nemen. Het was behoorlijk druk in de straten en het krioelde er van de Franse matrozen. Ze droegen bijzonder mooie uniformen: donkerblauw met rood afgezet, blauwe matrozenpetten met bovenop een rood kwastje.
Donderdag 13 juni 1940
Opnieuw kwam de kapitein ons 's morgens teleurstellen. De Beatrix was nog steeds niet uit Engeland teruggekeerd en zou naar alle waarschijnlijkheid ook niet meer komen.
De kapitein had van de Franse en Engelse autoriteiten wel te horen gekregen dat ervoor gezorgd zou worden dat we de volgende dag met een Engelse boot konden vertrekken. Die boot was op dat moment aan het laden.
Voor de zoveelste keer werden we dus zoet gehouden met de hoop dat we morgen zouden vertrekken.
We begonnen ons steeds minder op ons gemak te voelen. De Duitsers kwamen steeds vaker boven Brest verkennen, zodat je iedere dag of nacht een grote luchtaanval kon verwachten. Dat was des te verontrustender omdat Parijs inmiddels al gevallen was en de Duitsers steeds sneller terrein wonnen.
Voor luchtaanvallen zaten we hier helemaal niet veilig. We zaten tussen twee grote kazernes in en vlak bij de haven. Dat waren juist de voornaamste punten die bij eventuele aanvallen als eerste gebombardeerd zouden worden.
Hoewel we steeds verder van huis zouden gaan, vonden we het hier helemaal niet veilig. We wilden allemaal graag weg.
Ook de bevolking had zich al op de komende luchtaanvallen voorbereid. De ramen werden met papier beplakt om te voorkomen dat ze bij explosies zouden versplinteren. In allerijl werden door burgers en militairen schuilkelders gemaakt.
's Avonds kwam de kapitein nog zeggen dat we morgen vast en zeker zouden vertrekken. We gingen dus weer met goede hoop slapen. Die nacht kregen we geen luchtalarm, zoals iedereen had verwacht.
Vrijdag 14 juni 1940
We werden 's morgens om acht uur wakker. De zon begon al aardig op te komen en het beloofde weer een prachtige, warme dag te worden. Vooral hier in Frankrijk kon het heel wat warmer zijn dan bij ons.
Nadat we gegeten hadden, kwam kapitein Zouteriks met zijn andere officieren naar ons kwartier. We dachten allemaal dat hij het nieuws van ons vertrek zou komen brengen, maar andermaal werden we teleurgesteld.
De kapitein wist inmiddels ook niet meer wat hij van de Engelsen en de Fransen moest denken. Hij dacht er precies zo over als wij: ze hielden ons zo'n beetje aan het lijntje.
Het was opnieuw een teleurstelling, want we wilden hier weg. De toestand in Frankrijk werd steeds erger en iedere dag kon worden verwacht dat Frankrijk het bijltje erbij neer zou leggen.
Het zou natuurlijk hard zijn om Frankrijk te verlaten. In plaats van dichter bij onze familieleden te komen, gingen we juist steeds verder van hen vandaan. En God wist voor hoelang. Maar er zat niets anders op. We wilden niet in Duitse handen vallen, omdat we niet wisten wat er dan met ons zou gebeuren.
We vertrokken vandaag dus opnieuw niet. Het werd er niet prettiger op, want we moesten maar liefst drie keer vanwege luchtalarm de schuilkelders in. Tot op dat moment waren het alleen verkenningsvliegtuigen geweest. Volgens de berichten waren ze allemaal neergeschoten.
We hebben nog staan kijken hoe ze hoog boven de stad cirkelden en grote rooksporen trokken, precies zoals we dat in Nederland ook hadden meegemaakt.
Verder gebeurde er deze dag niets bijzonders meer.
's Avonds werd ons voor de eerste keer niet beloofd dat we de volgende dag zouden vertrekken.hadden. Verder gebeurde er deze dag niets bizonders meer. ’s Avonds werd ons voor de eerste maal niet beloofd dat we dan anderen zouden vertrekken.
Zaterdag 15 juni 1940 – Brest
's Morgens kregen we op de gewone tijd ons ontbijt. Dat was op zichzelf niets bijzonders, maar achteraf bekeken stonden ons vandaag nog heel wat bijzonderheden te wachten.
De eerste bijzonderheid liet niet lang op zich wachten. Onze kapitein kwam gewoonlijk iedere morgen klokslag negen uur naar ons kwartier. Deze morgen was hij er niet op tijd. Ook om half tien en om tien uur was hij nog niet verschenen. We vroegen ons al af wat er aan de hand was.
Even na tienen kwamen er opnieuw Duitse vliegtuigen boven de stad. Zonder dat er luchtalarm was gegeven, werden we plotseling opgeschrikt door het gebulder van het afweergeschut. We vlogen naar buiten en zagen de Duitse vliegtuigen door de lichtbewolkte hemel schieten. Het afweergeschut ging geweldig tekeer. Het leek wel een hel. Overal in de straten kwamen scherven terecht van de granaten die in de lucht ontploften.
Gelukkig duurde het maar tien minuten. Achteraf bleken het opnieuw verkenningsvliegtuigen te zijn geweest, want er werd geen enkele bom afgeworpen.
Nauwelijks was dit voorbij of er gebeurde alweer iets anders. We zaten met een paar man op een bank onder de bomen op het plein voor ons kwartier, toen we plotseling muziek hoorden. Het duurde niet lang voordat we zagen wat er aan de hand was. Grote troepen kwamen aangemarcheerd, compleet met muziek, volle oorlogsuitrusting, kanonnen en allerlei ander materieel.
Ze droegen ook allerlei spandoeken en borden bij zich. Onder het zingen van It's a Long Way to Tipperary trokken ze voorbij. We zagen al gauw dat het Canadezen waren. Later hoorden we dat ze die ochtend vroeg met een groot troepentransportschip waren aangekomen en nu naar het front trokken. De bevolking juichte hen hartelijk toe. Naar schatting waren het er twee- à drieduizend man.
Het was inmiddels ongeveer half twaalf geworden en eindelijk kwam de kapitein terug. Iedereen die in de buurt was, vloog op hem af om te horen of hij misschien nieuws had meegebracht. Maar nee, er was geen nieuws. Op de vraag waar hij de hele morgen was geweest, antwoordde hij droogjes: 'Ik heb zo hier en daar maar eens rondgeneusd.' Aan zijn gezicht was echter te zien dat er meer achter zat.
Deze kapitein zou u verderop in mijn dagboek nog vaker tegenkomen. Hij was een prachtvent, een van de verstandigste en kalmste mensen die ik ooit heb ontmoet. Bovendien was hij een groot mensenkenner en een vriend.
Omstreeks drie uur 's middags kwam eerste luitenant Van der Putten naar ons kwartier. Ik zie hem nog aankomen. Op zijn gezicht stond te lezen dat hij belangrijk nieuws had.
En ja hoor, hij begon: 'De kapitein heeft het voor elkaar gekregen. We gaan vanavond vertrekken naar Engeland!'
Dat was een enorme opluchting.
'Is de Beatrix aangekomen?' vroegen we.
'Nee,' zei hij. 'Die zal vermoedelijk wel niet meer komen. Maar ik zal jullie alles vertellen.'
De kapitein was die ochtend op verkenning uitgegaan. De eerste luitenant was met hem meegegaan. Ze hadden een kijkje genomen in de haven en waren daar een Nederlands schip tegengekomen. 'Daar moeten we op af,' had de kapitein gezegd. 'Anders komen we hier nooit weg, want de Beatrix zal vermoedelijk niet meer terugkomen.'
Nadat ze met de zeekapitein hadden gesproken, kwamen ze achter de volgende bijzonderheden.
Het schip heette Flensburg. De kapitein was met zijn schip uit Casablanca in Noord-Afrika, bij Tan-Tan in Marokko, vertrokken. Het schip was geladen met tienduizend ton graan, bestemd voor Rotterdam. Toen het ongeveer halverwege was, was de oorlog op het Europese vasteland uitgebroken en was ook Nederland aangevallen. Daardoor kon het schip niet meer naar Rotterdam doorvaren en had het een Franse haven aangedaan.
Ondertussen ging de oorlog verder en rukten de Duitsers steeds verder op. Daarom moest de Flensburg telkens van haven veranderen. Uiteindelijk was het schip in Brest terechtgekomen, waar het inmiddels al vijf dagen lag. Het mocht de haven niet meer verlaten omdat het daarvoor geen toestemming had.
Dat trof bijzonder goed, had onze kapitein gezegd. Als ze samen naar de Franse en Engelse autoriteiten zouden gaan en overeenstemming konden bereiken over het vervoer van hemzelf en zijn mannen, in totaal honderd man, plus de voertuigen die het andere transport had achtergelaten, waren beide partijen geholpen. De zeekapitein had dan een bestemming om naar Engeland te varen en wij konden eindelijk uit Frankrijk wegkomen.
Zo gezegd, zo gedaan. Het ging niet gemakkelijk, maar uiteindelijk kregen ze het voor elkaar.
Er werden wel twee voorwaarden gesteld:
We zouden op eigen risico varen.
We zouden niet in konvooi varen en geen escorte krijgen ter bescherming.
Volgens de kapitein betekende dit dat we van de honderd kansen negenennegentig procent kans hadden om naar de bodem van de zee te worden geschoten.
'Toch moeten we het maar wagen,' had de zeekapitein gezegd.
Dit verhaal werd ons door kapitein Zouteriks verteld toen we veilig en wel in Engeland waren aangekomen. Het mocht werkelijk een wonder heten dat de Flensburg juist op dat moment in Brest lag en ons op het allerlaatste ogenblik van Frankrijk naar Engeland kon overbrengen. Anders waren we waarschijnlijk niet meer uit Frankrijk weggekomen.
Nu was het zover. De luitenant vertelde dat we om vijf uur klaar moesten staan voor vertrek naar de haven.
Precies om vijf uur werd afgemarcheerd. We namen afscheid van de mensen in de likeurenzaak, waar we vijf dagen te gast waren geweest. Hoewel ik geen Frans kon spreken, ging het afscheid me toch goed af.
We marcheerden dwars door de stad naar de haven. Na ongeveer een halfuur kwamen we daar aan. Hier stonden alle voertuigen met de chauffeurs erbij die door de Beatrix waren achtergelaten om later door hetzelfde schip te worden opgehaald. Helaas was daar niets van terechtgekomen.
We konden niet onmiddellijk aan boord. Het schip lag nog aan de andere kant van de haven en moest helemaal naar onze ligplaats komen. De haven en de dokken van Brest waren zo groot dat alles in verschillende gedeelten was verdeeld.
Na een halfuur lag de boot voor en werd begonnen met het aan boord takelen van de 41 voertuigen. Dat viel niet mee.
Het waren de voertuigen die waren achtergelaten door de vierhonderd militairen, politiemensen en marechaussees die met de Beatrix waren vertrokken en inmiddels veilig in Engeland waren aangekomen.
We waren ongeveer een uur in de haven toen er opnieuw Duitse verkenningsvliegtuigen boven Brest verschenen. We zagen ze vanuit zee naderen, op tamelijk grote hoogte. Direct daarop werd luchtalarm gegeven. De luchtafweerbatterijen rondom de haven kwamen in actie. Het was een leven van jewelste; horen en zien verging je.
We moesten allemaal een scherfvrije plaats opzoeken. De een kroop onder een stilstaande auto, de ander dook onder een spoorwagon en weer iemand anders zocht dekking onder een stapel zakken. Ik vond samen met iemand anders een afdakje van zinken golfplaten.
Dat was maar goed ook, want het regende scherven van de granaten die in de lucht ontploften.
Na tien minuten was het weer afgelopen. Ik was blij dat het voorbij was, want het leek wel uren te hebben geduurd. Mijn maat dacht er precies zo over.
Daarna konden we verdergaan met het laden van de voertuigen. Dat verliep gelukkig zonder verdere incidenten.
Wij waren het enige schip dat de haven nog mocht verlaten zonder in konvooi te varen. We moesten dus op eigen risico vertrekken. Het was een waagstuk van de zeekapitein.
'Er is maar één manier om aan die rotmoffen te ontkomen,' had hij gezegd. 'En dat is deze. Het is levensgevaarlijk, maar we moeten koste wat kost uit Brest weg.'
Dit alles werd ons later verteld toen we veilig waren aangekomen. Op het moment dat we aan boord gingen, wist niemand van ons dat we zo'n gevaarlijke tocht zouden ondernemen. Alleen de beide kapiteins, de officieren en het scheepspersoneel waren daarvan op de hoogte.
Natuurlijk wisten we wel dat de reis niet helemaal zonder gevaar zou zijn, maar persoonlijk ging ik liever aan boord dan dat ik in Brest bleef. Daar voelde ik me helemaal niet op mijn gemak. Ik wist echter niet dat er aan deze reis zoveel risico's verbonden waren.
Even voor halfacht waren we bijna klaar met het laden van de voertuigen. Ik geloof dat er nog vier moesten worden geladen, maar er konden er nog maar drie bij. Eén voertuig moest dus achterblijven.
Op dat moment kwamen dezelfde Canadezen terug die 's morgens zo moedig naar het front waren vertrokken. Ze zagen er nu haveloos en moedeloos uit. Dat bewees wel dat ze daadwerkelijk in gevecht waren geweest. Er waren ook veel gewonden bij, zowel licht- als zwaargewonden. Die werden onmiddellijk op brancards aan boord gebracht van de schepen die ze die ochtend hadden verlaten.
Het bewees ook dat de frontlinie niet zo heel ver van Brest verwijderd was. De Canadezen hadden nog een deel van hun materieel bij zich, maar naar mijn schatting hadden ze meer dan de helft achtergelaten.
Toen werd ons duidelijk dat het met de eens zo machtige Franse staat bijna afgelopen was. Het kon niet lang meer duren voordat Frankrijk geheel in Duitse handen zou vallen. Wij stonden dus op het allerlaatste ogenblik aan de Franse kust en hadden de laatste gelegenheid om het land te verlaten.
Dat duurde niet lang meer. Om negen uur gingen we aan boord. Met ons gingen ook een Engelse officier, zijn vrouw en hun twee kinderen mee.
Precies om half tien klonk het fluitsignaal. Even later kwam de boot langzaam in beweging, terwijl de Canadezen nog druk bezig waren hun mensen en materieel in te laden.
Langzaam maakten we ons los van de haven en begonnen we aan een nieuw avontuur.
Eerst hadden we ons eigen land moeten verlaten, wat ons bijzonder zwaar was gevallen. Daarna waren we dwars door België getrokken en vervolgens Frankrijk steeds verder van huis geraakt. Daarna hadden we kriskras door Frankrijk gezworven en heel wat avonturen meegemaakt. Maar dat was blijkbaar nog niet genoeg. Nu moesten we nog verder, naar Engeland, en God wist voor hoelang. Wanneer zouden we onze dierbaren weer kunnen terugzien? Zo dacht je dan, maar er zat niets anders op. We zaten in het schuitje en moesten varen.
We voeren langzaam de haven uit. Dat duurde ongeveer drie kwartier. Buiten de haven ging het sneller, hoewel dit vrachtschip niet harder kon varen dan negen mijl per uur.
Het was een lichte maan en de zee was kalm. De meesten van ons bleven op het dek. We zagen de Franse kust langzaam verder van ons af verdwijnen.
Omstreeks elf uur, we waren toen nog maar anderhalf uur onderweg en dus nog niet zo ver van Brest verwijderd, hoorden we plotseling zwaar geronk uit de richting van zee.
Nog geen minuut later vlogen twee Duitse bommenwerpers laag over ons schip. Ze scheerden bijna langs de mast en waren door het heldere maanlicht duidelijk zichtbaar.
We dachten dat dit de eerste problemen zouden worden en dat ze ons rechtstreeks zouden aanvallen. Maar nee, wonder boven wonder vlogen ze rechtstreeks door naar Brest.
Daar kwamen we goed weg. Ze hadden ons net zo goed kunnen aanvallen en beschieten, want ons schip was voor hen minstens zo goed zichtbaar als wij hun vliegtuigen konden zien.
Even later hoorden we links en rechts Duitse vliegtuigen die allemaal rechtstreeks op Brest aanvlogen. Het duurde dan ook niet lang voordat we de eerste bommen hoorden vallen.
Het afweergeschut ging opnieuw geweldig tekeer. Van een afstand leek het alsof de stad in een grote vuurzee veranderde. Zoeklichten schoten door de lucht, er waren zware lichtflitsen van het afweergeschut en van de vallende bommen, en hier en daar zagen we branden uitbreken.
Dit was de eerste keer dat Brest werd gebombardeerd.
We hadden dus opnieuw geluk gehad en waren op het allerlaatste ogenblik ontkomen.
Langzaam stoomden we steeds verder van de Franse kust weg. Nadat we nog een paar boterhammen en een kop koffie hadden genomen, ging ik slapen in een van de autobussen die op het dek stonden. Enkele anderen gingen ook slapen, maar de meesten bleven op.
Zondag 16 juni 1940- Op zee
Ik werd omstreeks een uur of acht wakker en had buitengewoon goed geslapen. Toen ik opstond, was het echter een vreemde gewaarwording. Overal om me heen, zover ik kon kijken, zag ik niets anders dan water.
Dat is werkelijk vreemd als je dat voor de eerste keer meemaakt.
Ik stond op. Aankleden was niet nodig, want ik had me ook niet uitgekleed. Wassen deden we evenmin, omdat we zuinig moesten zijn met het water. Dat maakte het allemaal vrij gemakkelijk: je stapte op van de plaats waar je had geslapen en was klaar om te gaan eten.
Om negen uur stond het eten klaar. Dat was trouwens altijd buitengewoon goed geweest zolang we op de Flensburg verbleven. We kregen heerlijke Hollandse koffie, goed brood en vlees. Wat dat betreft hadden we niets te klagen.
Tijdens het eten werd verteld dat we die nacht in groot gevaar hadden verkeerd. We waren namelijk door een mijnenveld gevaren en waren daar wonder boven wonder goed doorheen gekomen. Het schip had zelfs nog even stilgelegen.
Ook werd verteld dat we onderweg mogelijk met Duitse duikboten te maken zouden krijgen. Nu begon ik een beetje te begrijpen dat de zeekapitein een staaltje van durf en het nemen van risico's had laten zien door deze overtocht te ondernemen. Het konden nog benauwde dagen voor ons worden.
Om tien uur 's morgens hoorden we via de radio dat Frankrijk zich had overgegeven. We waren dus op het nippertje vertrokken. Eén dag later en het was waarschijnlijk niet meer gelukt.
Verder verliep de dag rustig.
We hadden gezellige gesprekken met de bemanning over de goede oude tijd. Zo nu en dan speelden we een spelletje kaart. Ook liep ik regelmatig over het dek, want het was prachtig weer en de zee was kalm. Je hoorde en zag de golven heerlijk tegen het vooruitsnellende schip klotsen.
Af en toe ging je ook eens in de machinekamer kijken of in de keuken. Daar hielp je de koksmaat met aardappels schillen.
Ik moet ook nog vermelden dat er enkele mensen aan boord waren die uit mijn eigen omgeving kwamen. Dat was allereerst Piet Clarijs uit Ossendrecht, over wie ik al eerder heb verteld. Ik had hem voor het eerst ontmoet toen we in Brest aankwamen.
De anderen ontmoette ik pas op het schip, nadat we al een nacht en een halve dag onderweg waren. Dat waren de gebroeders Overbeeke uit Hoogerheide, Kistenmaker en Piet Suikerbuik, eveneens uit Hoogerheide.
Dat waren allemaal burgerchauffeurs die tijdens de chaotische toestand in Nederland waren gevorderd om tijdens de tocht door België en Frankrijk hun diensten te bewijzen. Nu deelden ze met ons hetzelfde lot.
Omstreeks zes uur 's avonds konden we voor het eerst in de verte een soort kust waarnemen. Dat moest natuurlijk Engeland zijn.
In het begin was de kustlijn heel vaag, maar langzamerhand werd alles duidelijker. Omstreeks acht uur voeren we de baai binnen. We waren toen nog maar ongeveer vijf of zes kilometer van land verwijderd.
Het plaatsje aan de kust was duidelijk zichtbaar. Van de bemanning hoorden we dat het Falmouth was. Voor ons Nederlanders was dat natuurlijk een vreemde naam.
Hier stopten we en werd het anker uitgegooid.
Er kwam ook een loodsboot of misschien een politieboot langszij. Ik weet niet precies wat het was, maar er waren vier mannen aan boord. De commandant kwam bij ons aan boord.
Er volgde een druk gesprek in het Engels, waar ik natuurlijk geen woord van verstond. Uiteindelijk gingen de kapitein van de Flensburg en onze kapitein Zouteriks samen met de Engelse officier in het commandobootje naar de wal.
Het was de bedoeling om te onderzoeken of we hier aan land konden worden gezet.
Het was bijzonder mooi om de Engelse kust vanaf het water te zien, vooral voor ons, die nog nooit in Engeland waren geweest. Vanaf het water leek de kust één groot krijtachtig rotsblok, afwisselend schuin aflopend en dan weer steil omhoog.
Ik was bijzonder blij dat we zo dicht bij land waren. Ik was daarin niet de enige, want eerlijk gezegd voelden we ons niet helemaal op ons gemak.
Na anderhalf uur kwam het bootje terug. De beide kapiteins waren aan boord, maar de Engelse officier was niet mee teruggekomen. Alleen zijn vrouw en kinderen waren nog bij ons op het schip.
De kapiteins brachten de boodschap mee dat we in Falmouth niet aan land konden worden gezet. We moesten voorlopig voor anker blijven liggen totdat er nadere orders kwamen. Vermoedelijk zouden we daarna naar Newport moeten doorvaren. Hoe ver dat was, wist ik niet.
We bleven dus ook de tweede nacht voor anker liggen.
Ook de tweede nacht van mijn zeereis had ik goed geslapen.
Maandag 17 juni 1940 – Op zee
Veel bijzonders is er deze dag niet voorgevallen. Ik werd 's morgens om acht uur wakker. Natuurlijk zaten we nog steeds op het water.
De gehele dag hebben we hier voor anker gelegen. 's Avonds om zeven uur kwam het bericht dat we verder mochten varen, met als bestemming Newport. Zo gingen we opnieuw de nacht in.
Ik was inmiddels niet meer zo gerust als tijdens de vorige nachten. Ik had te veel verhalen gehoord over wat de bemanning op zee al had meegemaakt. Vooral nu we moederziel alleen voeren, zonder konvooi of enige andere veiligheidsmaatregel, voelde ik me niet op mijn gemak.
Als enige verdedigingsmiddel hadden we een paar oude Nederlandse mitrailleurs. Het reddingsmateriaal aan boord was bovendien slechts voldoende voor de bemanning en niet voor ons.
Maar enfin, daar was niets aan te doen. We mochten weer varen en we moesten varen.
We zaten nu eenmaal in het bootje en we moesten ook roeien.
Dinsdag 18 juni 1940 – Onderweg naar Newport
De vorige avond had ik, hoewel ik zeer ongerust was, geprobeerd vroeg te gaan slapen. Ik had het idee dat je het beste kon slapen zolang dat nog mogelijk was. Dan merkte je tenminste nergens iets van.
In het begin lukte dat niet erg, maar uiteindelijk was ik toch in slaap gevallen.
Deze morgen werd ik ongeveer op dezelfde tijd wakker als de anderen. Tot dan toe was alles nog goed gegaan.
Wel ging het verhaal rond dat we die nacht opnieuw hadden stilgelegen en door een mijnenveld waren gevaren. Of daar iets van waar was, weet ik niet. Wel was duidelijk dat we rondom ons niets anders zagen dan water. Er was helemaal geen kust meer te bekennen.
Het verwonderde me dat ik nog niet zeeziek was geworden. We hadden veel te danken aan de kalme zee en het mooie weer dat we tot dusver hadden gehad. Vandaag was het echter enigszins bewolkt en de zee was ook een stuk ruwer dan tijdens de twee voorgaande dagen.
Enkelen van ons hadden het inmiddels behoorlijk te pakken gekregen. Hier en daar zag je iemand overboord hangen om zijn maag te ledigen.
Verder was het vrij rustig aan boord, totdat we even voor tienen 's morgens plotseling werden opgeschrikt door het geschreeuw van de bootsman:
'All hands on deck!'
Ik wist aanvankelijk niet wat dat betekende, maar later begreep ik dat deze woorden werden geroepen wanneer er gevaar dreigde.
Ik zat helemaal voor in het schip, in de kajuit van een van de matrozen. Samen met enkele soldaten en twee sergeanten was ik daar aan het praten. Toen we boven op het dek het bevel hoorden, sprong de matroos op en rende naar boven.
'Kom op, jongens, er is iets aan de hand!' riep hij.
Natuurlijk renden wij ook naar boven.
Eenmaal op het dek hoorden we dat er een onderzeeboot in de buurt was gesignaleerd. Ik keek over het water, maar zag niets. Ik dacht aanvankelijk dat het allemaal misschien niet zo ernstig zou zijn.
Maar we zagen overal mensen naar het middendek rennen en de officieren op de brug waren druk in de weer. We liepen er ook naartoe. Juist toen we aankwamen, greep de laatste man naar het laatste zwemvest.
Ik werd ijskoud en rilde over mijn hele lichaam. Was het werkelijk waar? Ik kon het bijna niet geloven.
Gelukkig raakte ik verder niet van streek, zoals dat bij veel anderen ook het geval was. Een oude sergeant-majoor raakte echter helemaal in paniek.
Het smerigste vond ik nog dat er enkelen waren die twee zwemvesten hadden aangetrokken, terwijl wij er helemaal geen hadden.
Even heerste er werkelijk paniek op het schip. Iedereen liep door elkaar en wist niet wat hij moest doen. De meesten waren als het ware op hol geslagen. Ook de stokers en machinisten kwamen naar boven en wilden niet meer terug naar hun posten. Daardoor werd het schip korte tijd aan zijn lot overgelaten.
Maar dankzij het kranige en moedige optreden van de zeekapitein werd de orde spoedig hersteld. Iedereen werd weer enigszins tot kalmte gebracht en aan het werk gezet.
De reddingssloepen werden overboord gegooid en de vlotten werden losgemaakt. Er waren er maar twee en één daarvan kregen we niet los.
De reddingssloepen waren bestemd voor de officieren, de vrouw en de twee kleine kinderen van de Engelse officier die nog aan boord waren. Ik vond dat heel zielig, hoewel de vrouw en de beide kinderen zich bijzonder goed hielden.
Ondertussen waren we zigzaggend gaan varen en waren er SOS-seinen uitgezonden. Ook werden nog twee stokers naar beneden gestuurd om het schip zo goed mogelijk op stoom te houden.
Weldra voer de boot sneller dan tien mijl per uur. Die snelheid had hij nog nooit bereikt. De naald van de snelheidsmeter ging zelfs over de rode streep. Dat was zeer gevaarlijk, omdat daardoor de ketels konden springen. Maar in tijden van nood bleek alles mogelijk.
Ik had ondertussen mijn kousen, broek, jas en schoenen uitgedaan. Vervolgens had ik een groot stuk badding opgezocht en was daarmee naar de achtersteven van het schip gegaan.
Dat leek me de beste plaats. Als een schip door een torpedo wordt getroffen, gebeurt dat in de meeste gevallen in het midden. Ook daarom voeren we zigzaggend, zodat de onderzeeboot niet gemakkelijk een goed schot op het midden van ons schip kon krijgen.
Daar stonden we nu af te wachten wat er zou gebeuren.
U kunt zich onze gevoelens ongetwijfeld enigszins voorstellen. Als de nood werkelijk aan de man was gekomen, had ik met mijn stuk hout geprobeerd het water in te springen en mezelf drijvende te houden.
Gelukkig kwam er hulp. Dat was te danken aan het snelle en moedige optreden van de kapitein en aan de goede waarneming van onze marconist. Hij had de onderzeeboot opgemerkt op het moment dat deze met zijn periscoop even boven water kwam.
Dat was werkelijk prachtig werk van zeemanschap. Als de marconist niet zo goed had opgelet, hadden we misschien allemaal voor de haaien gelegen.
De onderzeeboot was op ongeveer anderhalve mijl afstand waargenomen.
De hulp kwam volgens de zeelui vrij snel. Drie kwartier later kwam er een vliegtuig op ons af om de onderzeeboot op te sporen. Volgens mij en de anderen had het echter wel dagen geduurd voordat het vliegtuig verscheen.
Het was een enorme opluchting dat we hulp kregen. En goede hulp ook, want een vliegtuig is de grootste vijand van een onderzeeboot. De bemanning van het vliegtuig kan de onderzeeboot waarnemen, terwijl de bemanning van de onderzeeboot het vliegtuig niet altijd tijdig kan zien. Zo kan een onderzeeboot worden vernietigd voordat de bemanning er erg in heeft.
Het vliegtuig vloog laag over ons schip en gaf morseseinen. Wij seinden terug. Vervolgens vloog het verder, vlak boven het water, op zoek naar de vijand.
Het duurde niet lang of het vliegtuig had de onderzeeboot blijkbaar gevonden. We hoorden twee doffe dreunen en voelden een flinke trilling door het schip gaan.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Dit zijn de namen van officieren en onderofficieren die in dit dagboek vermeld worden en die later ook bij de Irene Brigade zijn gekomen:
- Kapitein Theo Zouteriks
- Piet Clarijs
- Wachtmeester H. Bloemhof
- Luitenant H. van der Putten
- Luitenant J. Horn
- Luitenant M.Hendriks