Nederlandse Antillen in WOII
Wolverhampton > Detachementen naar Suriname
Nederlandse Antillen in de Tweede Wereldoorlog




De Lago-raffinaderij in San Nicolas vanuit de lucht Bron: Wikimedia Commons
Oorlog, onderzeeboten, olieraffinaderijen en het interneringskamp op Bonaire
Inleiding
De Nederlandse Antillen speelden tijdens de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol in de strijd om de beheersing van het Caribisch gebied. Vooral de eilanden Curaçao en Aruba waren van groot strategisch belang vanwege de grote olieraffinaderijen. Hier werd ruwe olie uit Venezuela verwerkt tot brandstoffen en smeermiddelen die van grote betekenis waren voor de geallieerde oorlogvoering.
De oorlog bleef niet beperkt tot de Europese slagvelden. Ook in het Caribisch gebied werden koopvaardijschepen getorpedeerd, olietransporten aangevallen en militaire voorzorgsmaatregelen genomen. De Duitse onderzeeboten vormden een voortdurende bedreiging voor de scheepvaart en de olie-industrie.
Een minder bekend onderdeel van deze geschiedenis is de internering van Duitse en Oostenrijkse inwoners, Duitse zeelieden en Joodse vluchtelingen op Bonaire. Het kamp Playa Pariba bleef tot 1947 bestaan.
Een bijzondere bron voor de geschiedenis van de Nederlandse Antillen is het artikel van J. de Waal, oud-lid van de Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene. Hij beschreef zijn ervaringen en de gebeurtenissen in het Caribisch gebied in het verenigingsblad De Vaandeldrager van augustus/september 1989. Zijn persoonlijke herinneringen vormen een waardevolle aanvulling op de historische gegevens.
De Nederlandse Antillen in 1940
De Nederlandse Antillen bestonden in 1940 uit twee eilandengroepen. De Benedenwindse eilanden waren Aruba, Curaçao en Bonaire, gelegen voor de noordkust van Zuid-Amerika, tegenover Venezuela. De Bovenwindse eilanden waren Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius, ongeveer duizend kilometer ten noordwesten van de Benedenwindse groep.
Samen vormden deze eilanden het toenmalige Gebiedsdeel Curaçao. Suriname had een afzonderlijk bestuur en valt buiten dit verhaal.
De eilanden waren al eeuwenlang Nederlands bezit. In juni 1634 veroverde Johan van Walbeeck Curaçao op de Spanjaarden. Er werden forten gebouwd en garnizoenen gelegerd. In 1928 werden de garnizoenen versterkt met Militaire Politietroepen en Koninklijke Marechaussee uit Nederland.
Een jaar later vond de overval plaats van de Venezolaanse opstandeling Rafael Simón Urbina op Curaçao. Hij roofde wapens uit het Waterfort en ontvoerde korte tijd de gouverneur. De Nederlandse torpedobootjager Kortenaer bracht daarop een detachement mariniers naar het eiland. Ook werd een Nederlands oorlogsschip gestationeerd. Daarnaast werd het Vrijwilligers Korps Curaçao opgericht.

Nederlandse officier en lokale militair op de uitkijk Bron: National Archief
De strategische betekenis van Curaçao en Aruba
De belangrijkste strategische betekenis van de Nederlandse Antillen lag bij de olie-industrie. Op Curaçao bevonden zich grote raffinaderijen van Shell en op Aruba was de Lago Oil and Transport Company gevestigd.
De ruwe olie werd voornamelijk uit Venezuela aangevoerd. Op de eilanden werd deze verwerkt tot benzine, olie en smeermiddelen. De aanvoer gebeurde met kleinere tankschepen; de uitvoer naar de geallieerde oorlogsinspanningen vond plaats met grote oceaantankers.
De raffinaderijen waren van groot belang voor de geallieerden. Dat maakte de eilanden ook kwetsbaar. Een aanval op de installaties of een langdurige onderbreking van de olietoevoer zou grote gevolgen kunnen hebben voor de geallieerde bevoorrading.
De Duitse inval en de arrestaties van mei 1940
Toen in september 1939 de oorlog tussen Duitsland enerzijds en Frankrijk en Engeland anderzijds uitbrak, bleven de Nederlandse Antillen neutraal. De eilanden vormden een toevluchtsoord voor mensen die het naziregime waren ontvlucht.
In de havens van Curaçao en Aruba lagen Duitse koopvaardijschepen die daar een veilige ligplaats hadden gezocht. Een Franse kruiser, de Jeanne d'Arc, hield buiten de territoriale wateren toezicht en verhinderde dat de Duitse schepen konden uitvaren.
Het bericht van de Duitse inval in Nederland bereikte de Antillen in de vroege uren van 11 mei 1940. Nederlandse mariniers, matrozen en leden van de Militaire Politie namen de Duitse koopvaardijschepen in beslag en arresteerden de opvarenden. Op Aruba bracht een Duitse bemanning haar eigen schip tot zinken.
Ook Duitse en Oostenrijkse inwoners van Curaçao en Aruba werden opgepakt. Onder hen bevonden zich zakenmensen, vluchtelingen en personen die van nationaalsocialistische sympathieën werden verdacht. De arrestaties waren voorbereid en vonden plaats op grond van de bijzondere regelgeving die voor de oorlogssituatie was getroffen.
Volgens het Nationaal Archief Curaçao werden 202 Duitse en Oostenrijkse inwoners opgepakt. Onder hen bevonden zich ook Duitse Joden. Daarnaast werden 220 Duitse zeelieden geïnterneerd. Zij werden later naar een Engels kamp op Jamaica overgebracht. Ook ongeveer twintig Nederlanders die als NSB'er werden aangemerkt, werden opgepakt.
Op 11 mei 1940 arriveerden de Engelse oorlogsschepen Caradoc en Despatch, samen met een bevoorradingsschip. De staat van beleg werd afgekondigd en voor woon- en industriegebieden werden verduisteringsmaatregelen ingevoerd.

Hoofdgebouw Bron: Nationaal Archief
Het interneringskamp op Bonaire
Een bijzonder en vaak vergeten hoofdstuk uit de oorlogsgeschiedenis van de Nederlandse Antillen is de internering op Bonaire.
Al vanaf het uitbreken van de oorlog in 1939 had het koloniale bestuur voorbereidingen getroffen voor het geval Nederland door Duitsland zou worden bezet. Er werden lijsten opgesteld van personen die bij een oorlogssituatie als een mogelijk gevaar voor de rust en veiligheid werden beschouwd. Bonaire werd aangewezen als plaats voor de internering.
De arrestaties vonden plaats op grond van de wet PB 1940, no. 38. De betrokkenen werden op last van de procureur-generaal in hechtenis genomen, zonder tussenkomst van een rechter.
De eerste geïnterneerden werden vanaf mei 1940 ondergebracht in drie schoolgebouwen op Bonaire. Het speciaal ingerichte kamp Playa Pariba, even ten zuiden van Kralendijk, werd in oktober 1940 opgeleverd. Het zou tot februari 1947 als interneringskamp in gebruik blijven.
De groep geïnterneerden was zeer uiteenlopend samengesteld. Naast Duitse en Oostenrijkse inwoners bevonden zich onder hen ook Joodse vluchtelingen uit Duitsland en Oostenrijk. Zij waren juist voor het naziregime gevlucht, maar werden op de Antillen aanvankelijk eveneens geïnterneerd omdat zij de Duitse nationaliteit bezaten.
Dat leidde tot een bijzondere en schrijnende situatie: Joodse vluchtelingen die voor de vervolging door de nazi's waren gevlucht, kwamen terecht in een kamp waar ook Duitsers met nationaalsocialistische sympathieën verbleven.
Kamp Guatemala
Voor de Joodse vluchtelingen die in juli 1940 met het Nederlandse schip Crijnssen op Curaçao aankwamen, werd aanvankelijk kamp Playa Pariba gebruikt. In maart 1941 werden zij overgebracht naar kamp Guatemala, op de gelijknamige plantage op Bonaire. Daar gold een minder streng regime.
In augustus 1941 werden deze vluchtelingen onder voorwaarden in beperkte vrijheid gesteld. Een jaar later konden zij naar Curaçao en Aruba terugkeren of opnieuw emigreren.
In november 1941 arriveerde een tweede groep Joodse vluchtelingen met het Spaanse schip Cabo de Hornos. Het ging oorspronkelijk om 86 personen. Voor hen werden op Curaçao afzonderlijke interneringslocaties ingericht. De mannen werden ondergebracht in een Shell-barak bij Suffisant; vrouwen en kinderen verbleven in het voormalige quarantainegebouw Plantersrust bij Mundo Nobo.
Het kamp Playa Pariba bleef ook na de overplaatsing van de Joodse vluchtelingen in gebruik voor andere geïnterneerden. De sluiting volgde pas in februari 1947.

Historische foto van het interneringskamp Playa Pariba op Bonaire. Bron: Verzetsmuseum
De eerste vrijwilligers van overzee
Terwijl deze gebeurtenissen zich op de Antillen afspeelden, waren enkele Nederlanders die daar vóór de oorlog woonden naar Europa vertrokken om zich bij de Nederlandse strijdkrachten aan te sluiten.
Een van hen was J. de Waal. Hij beschreef later hoe hij met twee vrienden op 15 mei 1940 aan boord ging van het Noorse tankschip Beth. Op 7 juni kwamen zij aan in Brest. Vervolgens staken zij over naar Engeland.
De Waal schreef dat zij vóór 10 mei 1940 op Curaçao woonden en werkten. Na het uitbreken van de oorlog zagen zij daar de eerste militaire maatregelen. Twee van de mannen dienden tot juni 1942 bij de Prinses Irene Brigade in Engeland. Daarna werden zij teruggezonden naar de Antillen, waar zij tot 1 januari 1946 dienden.
Hun vertrek naar Europa vormde een bijzonder begin van een militaire loopbaan die zich uiteindelijk voor een belangrijk deel in het Caribisch gebied zou afspelen.
De militaire verdediging wordt uitgebreid
In de periode waarin De Waal in Engeland bij de Brigade diende, werd de militaire verdediging van de Antillen verder uitgebreid.
Voor jonge inwoners van Curaçao en de andere eilanden werd een militieplicht ingevoerd. Uit deze groep werden, onder leiding van mariniers, de zogenoemde Schutterijen gevormd. Het Vrijwilligers Korps Curaçao werd daarin opgenomen.
Op Curaçao en Aruba werden kustbatterijen gebouwd en bemand. Op Curaçao kwamen onder meer stellingen bij Steenrijk en Bullenbaai. Ook werden Franse troepen van Martinique naar de Nederlandse Antillen gestuurd om de verdediging te versterken.
Na de capitulatie van Frankrijk keerden deze troepen terug naar Martinique. De Franse admiraal Robert had de zijde van de Vichy-regering gekozen. Hij beschikte daar over een vliegkampschip, kruisers en vliegtuigen.
De Franse mariniers werden later vervangen door Schotse militairen. Na de Japanse aanval op Pearl Harbor op 7 december 1941 kwamen ook Amerikaanse zee- en landmachteenheden naar het gebied. De verdediging van Sint Maarten en Bonaire werd versterkt met detachementen van de Schutterij.
De oorlog op zee: Duitse onderzeeboten in het Caribisch gebied
De oorlog in het Caribisch gebied speelde zich vooral op zee af. Nadat Duitsland in december 1941 de oorlog aan de Verenigde Staten had verklaard, verschenen Duitse onderzeeboten voor de Amerikaanse oostkust en in het Caribisch gebied.
Hun belangrijkste doelen waren olietankers en schepen die bauxiet vervoerden. Bauxiet was van belang voor de aluminiumproductie, die onder meer nodig was voor de bouw van vliegtuigen.
De koopvaardijschepen voeren aanvankelijk vaak ongewapend en zonder escorte. In het eerste kwartaal van 1942 werden in het gebied tientallen olietankers getorpedeerd.

De Lago-raffinaderij in San Nicolas vanuit de lucht Bron: Wikimedia Commons
In februari 1942 werden de olietankparken bij Bullenbaai op Curaçao en bij de Lago-raffinaderij op Aruba vanuit zee beschoten. De schade bleef beperkt. De kustbatterij bij Bullenbaai beantwoordde het vuur.
Op Aruba liep een Duitse onderzeeboot bij de Paardenbaai aan de grond, maar deze wist op eigen kracht weer los te komen. Ook verschillende koopvaardijschepen op de routes tussen Curaçao, Trinidad en New York werden aangevallen.
Een aantal vrachtschepen van onder meer de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot Maatschappij werd op het traject Curaçao–Trinidad–New York getorpedeerd. De toenmalige grootste tanker ter wereld, het motorschip Odin, werd bij Westpunt op Curaçao tot zinken gebracht.
Ook het Amerikaanse oorlogsschip USS Erie (PG-50) werd slachtoffer van een Duitse torpedoaanval. Op 12 november 1942 werd de Amerikaanse kanonneerboot, die deel uitmaakte van de begeleiding van een geallieerd konvooi, voor de kust van Curaçao door de Duitse onderzeeboot U-163 getroffen. Het zwaar beschadigde en brandende schip werd bij het Rif, nabij Willemstad, aan de grond gezet. Op 5 december 1942 kapseisde de Erie en zonk het schip.
Voor de havens van Curaçao en Oranjestad werden ook kleinere tankers die ruwe olie uit Venezuela aanvoerden, aangevallen. Toen bleek dat de reddingsmiddelen aan boord ondeugdelijk waren, brak een zeeliedenstaking uit die tien dagen duurde. De olieaanvoer en de verwerking kwamen daardoor tijdelijk in gevaar.
Ook onder Chinese opvarenden ontstond verzet tegen de vaarplicht. Zij werden opgesloten in een kamp bij Suffisant op Curaçao. Bij een politiecontrole kwam het tot een opstand waarbij tien Chinezen werden doodgeschoten. De gebeurtenis leidde tot een diplomatiek incident met de Chinese Republiek.
De voortdurende aanvallen op schepen en olietransporten veroorzaakten grote onrust op de eilanden. Men vreesde dat de Duitse onderzeeboten uiteindelijk ook de raffinaderijen rechtstreeks zouden aanvallen.
De Duitse zenuwoorlog en geruchten over sabotage
De aanwezigheid van Duitse onderzeeboten leidde tot allerlei geruchten. Er gebeurden ook zaken die de onrust versterkten. De grote Amerikaanse club van Standard Oil op Aruba brandde onder mysterieuze omstandigheden af. Er werd gesproken over sabotage en een mogelijke vijfde colonne. Gezinnen van Amerikaanse werknemers van de oliebedrijven werden met spoed naar de Verenigde Staten geëvacueerd.
In stille baaien zouden onderzeeërs aan de oppervlakte zijn gezien. Ook werden 's nachts geheimzinnige lichtsignalen waargenomen. Motortorpedoboten patrouilleerden in de omgeving, maar vonden geen spoor van de vermeende onderzeeërs.
De Duitse propaganda droeg eveneens bij aan de onrust. Een sterke Duitse radiozender, door De Waal aangeduid als Radio Leesen, kon op Curaçao worden ontvangen. De zender verspreidde berichten over de situatie op de eilanden en meldde opvallend gedetailleerde informatie over gebeurtenissen in Willemstad.
Zo werd zelfs verteld welke film een Duitse zeeman in de bioscoop had gezien en wat hij op het terras van Hotel Americano had gedronken. Ook de sterkte van bewakingsdetachementen en de situatie bij de kustbatterijen werden genoemd.
De Waal vermoedde dat de Duitse bedoeling vooral was om onrust te zaaien, stakingen uit te lokken en zo de productie en uitvoer van olie te hinderen. De oliestroom naar de geallieerden moest worden verstoord.
Hoe konden Duitse onderzeeboten zo lang in het Caribisch gebied blijven?
De Duitse onderzeeboten opereerden op grote afstand van hun thuishavens. Hun bases lagen onder meer in Brest, Saint-Nazaire en Bordeaux. De afstand naar het Caribisch gebied en terug maakte het noodzakelijk om onderweg brandstof en proviand aan te vullen.
De Waal beschreef hoe de Duitsers volgens de toenmalige berichten gebruik konden maken van contacten in Midden-Amerika en in de Franse koloniën in het Caribisch gebied. Ook Vichy-Frankrijk beschikte over gebieden en havens in de regio, onder meer op Martinique en Guadeloupe.
In tegenstelling tot sommige Britse eilanden in het Caribisch gebied was er op de Nederlandse Antillen tijdens de oorlog geen ernstige voedselschaarste. De eilanden betrokken groenten, vis en vlees van Venezolaanse schoeners die de korte oversteek maakten.
De Waal beschrijft in zijn artikel ook bijzondere en soms gruwelijke ontmoetingen tussen Duitse onderzeeboten en Venezolaanse schoeners. Deze passages zijn persoonlijke herinneringen en berichten uit zijn tijd op de Antillen. Voor een aantal van deze gebeurtenissen is aanvullend bronnenonderzoek nodig voordat ze als vaststaande feiten kunnen worden gepresenteerd.
Het einde van de oorlog in het Caribisch gebied
Naarmate de konvooien naar Europa beter werden geëscorteerd, verminderde het aantal verliezen onder de koopvaardij. Meer Duitse onderzeeboten werden op de Atlantische Oceaan vernietigd.
De invasie in Normandië, de opmars van het Rode Leger, het gebrek aan grondstoffen in Duitsland en de bombardementen op onderzeebootbases maakten het steeds moeilijker om de onderzeebootoorlog voort te zetten. Het aantal Duitse onderzeeboten in de Caribische wateren liep sterk terug. Zij waren steeds meer nodig op het Europese strijdtoneel.
Na de capitulatie van Duitsland in mei 1945 en die van Japan in augustus 1945 werd begonnen met de demobilisatie van de Schutterijen op de Antillen. Deze was in januari 1946 voltooid.
Het interneringskamp Playa Pariba op Bonaire bleef nog enige tijd bestaan. Pas in februari 1947 werd het gesloten. Daarmee kwam een einde aan een bijzonder en ingrijpend hoofdstuk uit de geschiedenis van het eiland.
De eerste vrijwilligers van overzee: H.A. Keuls, J.D. Hazewinkel en J. de Waal
De Waal sloot zijn artikel af met de gegevens van drie mannen die vóór de oorlog op Curaçao hadden gewoond en gewerkt en in mei 1940 naar Europa vertrokken.
H.A. Keuls was vóór de oorlog advocaat op Curaçao. In Nederland had hij als dienstplichtig sergeant gediend bij het Korps Motordienst in Haarlem. Hij vertrok op 15 mei 1940 naar Europa. Na aankomst in Engeland werd hij vanwege een onherstelbare enkelbreuk afgekeurd voor militaire dienst. Hij kreeg een burgerfunctie in Londen en werd na de oorlog bekend als auteur van televisiespelen, waaronder De Fabriek. Hij overleed in Engeland op 22 augustus 1985.
J.D. Hazewinkel was vóór de oorlog dienstplichtig korporaal-ziekendrager. In 1938 ging hij als stafemployé van de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot Maatschappij naar Curaçao. Hij vertrok op 15 mei 1940 naar Europa en voegde zich bij de Nederlandse troepen. Na zijn opleiding tot officier in Sandhurst werd hij in juni 1942 teruggezonden naar Curaçao. Hij diende als compagniescommandant op Aruba en als ondercommandant op Bonaire. Na de oorlog studeerde hij medicijnen en vestigde zich als huisarts in Dalfsen.
J. de Waal werd in 1936 reserveofficier bij het Regiment Wielrijders in Vught. In 1939 ging hij als stafemployé van de KNSM naar Curaçao. Ook hij vertrok op 15 mei 1940 naar Europa en werd ingedeeld bij de Nederlandse troepen. Hij vervulde daar verschillende functies, waaronder die van commandant van de subsistentencompagnie, de PAG-compagnie en de D-compagnie. Ook was hij luitenant-adjudant bij de commandanten van het eerste bataljon.
In juni 1942 werd hij teruggezonden naar Curaçao, waar hij als compagniescommandant diende. Van 1944 tot 1945 was hij detachementscommandant van de Militaire Politietroepen op Bonaire. Na de oorlog trad hij in beroepsdienst bij de Koninklijke Luchtmacht. In 1970 verliet hij de dienst als luitenant-kolonel.
De oorlogservaringen van de Arubaanse militairen
Over de oorlogservaringen van de Arubaanse militairen is lange tijd weinig bekend geweest. Om meer inzicht te krijgen in het leven van deze militairen zijn later gesprekken gevoerd met voormalige officieren en onderofficieren van de Schutterij op Aruba en met oud-militairen van het Vrijwilligers Korps Aruba (VKA).
Omdat na de Duitse torpedoaanvallen in februari 1942 geen grote incidenten meer plaatsvonden, wordt het vervolg van het Arubaanse oorlogsverleden soms als minder belangrijk beschouwd. Uit de getuigenissen blijkt echter dat de dreiging van een nieuwe aanval destijds wel degelijk als reëel werd ervaren.
De ervaringen van deze militairen vormen daarmee een waardevolle aanvulling op het verhaal van de verdediging van de Nederlandse Antillen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Bronnen:
- J. de Waal, “Gebeurtenissen op de Nederlandse Antillen tijdens de Tweede Wereldoorlog”, De Vaandeldrager, 5e jaargang, nr. 17, augustus/september 1989. Het artikel werd geschreven in Bussum op 12 april 1989.
- Nationaal Archief Curaçao, “De interneringskampen in de Tweede Wereldoorlog op de Nederlandse Antillen”.
- Junnes St. Jago, Wuiven vanaf de Waranda, Utrecht, 2007.
- Getuigenverhalen van officieren en onderofficieren van de Schutterij en het Vrijwilligers Korps Aruba.
Het artikel van J de Waal:
GEBEURTENISSEN OP DE NEDERLANDSE ANTILLEN TIJDENS DE TWEEDE WERELDOORLOG
1. Er is niet veel bekend over het bovenstaande onderwerp. Weinig leden van de Brigade hebben er gediend. Nog kleiner is het aantal dat, als eerste vrijwilligers van overzee, daar vandaan kwam. Ik was één van hen. Ons visitekaartje gaat hierbij!
Voor 10 mei 1940, werkten en woonden wij op Curaçao. Bij het uitbreken van de oorlog zagen wij de eerste militaire maatregelen ter plaatse. Op 15 mei 1940 gingen wij aan boord van het Noorse tankschip "Beth" scheep naar Europa en landden op 7 juni 1940 te Brest. Tot juni 1942 dienden twee van ons bij de Brigade in Engeland. In juni 1942 werden we teruggezonden naar de Antillen en dienden daar tot 1 januari 1946. De gebeurtenissen op en om de Antillen volgen in dit artikel.
2. Voor een beeld van de ligging van de Nederlandse Antillen is het nuttig op de atlas te kijken. Het blad waarop de Noordkust van Zuid-Amerika en het Caribisch gebied staan, helpt daarbij. De Nederlandse Antillen bestonden in 1940 uit:
De Benedenwindse eilanden:
Aruba, Curaçao en Bonaire, gelegen voor de Noordkust van Zuid-Amerika, tegenover de republiek Venezuela.
De Bovenwindse eilanden:
St. Maarten, Saba en St. Eustatius, gelegen ong. 1000 kilometer ten noordwesten van de Benedenwindse groep (andere Bovenwindse eilanden, ten Oosten en Zuidoosten van de Nederlandse, behoren aan Amerika, Engeland en Frankrijk. Van St. Maarten is deel Frans bezit).
Samen vormden al deze eilanden het Gebiedsdeel Curaçao. In 1987 werd Aruba zelfstandig.
Suriname heeft niets te maken met de Antillen en blijft hier daarom buiten beschouwing.
3. Iets van de geschiedenis van de Nederlandse Antillen, in de periode van juni 1634 - 11 mei 1940.
In juni 1634 veroverde Johan van Walbeek, de eilanden op de Spanjaarden. Er worden forten gebouwd en garnizoenen van koloniale troepen gelegerd. Ondanks aanslagen van Frankrijk en Engeland bleven ze Nederlands bezit.
In 1928 worden de garnizoenen versterkt met Militaire Politietroepen en Koninklijke Marechaussee uit Nederland. In 1929 deed een Venezolaanse opstandeling, "Generaal" Urbina, een overval op Curaçao. Hij roofde wapens uit het Waterfort en ontvoerde (voor korte tijd) de gouverneur. De torpedojager "Kortenaer" bracht een Detachement Mariniers uit Nederland. Er werd een Nederlands oorlogsschip gestationeerd.
Een vrijwillige burgerwacht (Vrijwilligers Korps Curaçao) werd opgericht.
4. De betekenis van de Nederlandse Antillen tijdens de oorlog.
Op Curaçao en Aruba bevonden zich de grootste olieraffinaderijen ter wereld (Shell, Standard Oil en Arend Petroleum Mij.). De ruwe olie die daar verwerkt werd tot benzine, olie en smeermiddelen, was afkomstig uit Venezuela. Een zeer onstabiel bestuur in die republiek maakte het raffineren op de Antillen gewenst. Aanvoer geschiedde met kleine tankschepen. De uitvoer naar het oorlogsgebied met oceaantankers.
(Momenteel is de belangrijkheid van de fabrieken op onze eilanden verminderd, omdat Venezuela nu zelf de olie is gaan raffineren.)
5. De periode van september 1939 tot 11 mei 1940
Bij het uitbreken van de oorlog tussen Duitsland enerzijds en Frankrijk en Engeland aan de andere kant, waren en bleven de Nederlandse Antillen neutraal. Zij waren een toevluchtsoord voor vluchtelingen van het Naziregime. In de havens van Curaçao en Aruba zochten een twaalftal Duitse koopvaardijschepen een veilige ligplaats. Een Franse kruiser van het Marine-eskader op Martinique, de "Jeanne d'Arc" lag buiten de territoriale wateren, en verhin¬derde de Duitsers uit te varen.
6. De gebeurtenissen op Curaçao en Aruba op 11 mei 1940
Het bericht van de Duitse inval in Nederland, bereikte de Antillen in de vroege uren van 11 mei 1940. Nederlandse Mariniers, matrozen en Militaire Politie namen de Duitse koopvaarders in beslag, en de opvarenden gevangen. Op Aruba werd een schip door eigen bemanning tot zinken gebracht.
Alle bewoners van Duitse nationaliteit, zakenlui, vluchtelingen en Nederlandse NSB’ers, werden opgepakt en afgevoerd naar, en opgesloten op Bonaire. Later werden de zeelui overgebracht naar Jamaica, de vluchtelingen (veel Duitse Joden) beperkt vrijgelaten op Bonaire, de rest ging naar een interneringskamp op Bonaire.
Op 11 mei 1940 arriveerden twee Engelse oorlogsschepen, "Caradoc" en "Despatch", en een bevoorradingsschip. De staat van beleg werd afgekondigd. Verduisteringsmaatregelen werden van kracht, voor woon- en industriegebied. Op 15 mei 1940 vertrok ik met twee vrienden vrijwillig naar Europa aan boord van een Noorse tanker. Wij landden in Brest op 7 juni 1940 en staken over naar Engeland, op 10 juni 1940.
7.. De periode 15 mei 1940 - begin 1942
Tijdens deze jaren, waarin ik in Engeland mijn best deed bij de Brigade, gebeurde op de Antillen het volgende:
Een militieplicht werd ingevoerd voor jonge Curaçaose (en de andere eilanden) ingezetenen. Daaruit werden, opgeleid door Mariniers, de zogenaamde "Schutterijen" geformeerd. Het V.K.C. (Vrijwilligers Korps Curaçao) werd daarin opgenomen. Op Curaçao en Aruba werden kustbatterijen gebouwd en bemand. (Op Curaçao op "Steenrijk" en "Bullenbaai") Uit Martinique (Franse Antillen) werden inheemse Franse troepen naar de Antillen gezonden ter versterking van de defensie. Na de capitulatie van Frankrijk werden die teruggeroepen naar Martinique. De Commandant aldaar, de Franse admiraal Robert, had de zijde van de Vichy-regering gekozen. Hij beschikte over een vliegkampschip, twee kruisers en vliegtuigen, en wat kleiner materiaal op Guadeloupe. Zijn taak was het beveiligen van de Franse koloniale belangen.
De Franse Mariniers werd vervangen door Schotse militairen en ná 7 december 1941 (Pearl Harbor) kwamen Amerikaanse zee- en landmachteenheden. De defensie van St. Maarten (een deel Frans) en Bonaire, werden versterkt met Schutterij-detachementen. Een aanval op de olieraffinaderijen en opslagparken aan de kust werd (nog) niet gevreesd.
8. De oorlog in en om het Caribisch gebied
Deze speelde zich, in tegenstelling tot Europa, op zee af. Nadat Duitsland op 12 december 1941 de oorlog aan Amerika had verklaard, versche¬nen de eerste Duitse onderzeeërs voor de Amerikaanse Oostkust. Doelen waren olietankers
en bauxietschepen (bauxiet is alluminiumerts) voor de scheepsnieuwbouw. Daar die vaartuigen ongewapend voeren, en er geen escorteschepen waren, werden in het eerste kwartaal van 1942 in dat gebied zestig olietankers getorpedeerd. In februari 1942 werden de olietankparken aan de Bullenbaai te Curaçao en van de Liego,Oil op Aruba, vanuit zee beschoten. Geen schade van belang. De kustbatterij Bullenbaai beantwoordde het vuur. De marinier der 1e klasse van Niel, werd ter plaatse bevorderd tot korporaal.
In Aruba liep een Duitse onderzeeër aan de grond in de Paardenbaai, maar kon op eigen kracht wegkomen. Een aantal vrachtschepen (o.a. van de K.N.S.M. (Kon. Ned. Stoomboot Mij. N.V.) werd op het traject Curaçao - Trinidad - New York getorpedeerd. De (toen) grootste tanker ter wereld, m.s. "Odin" werd bij Westpunt (Curaçao) tot zinken gebracht. De Amerikaanse lichte kruiser, U.S.S. "Serie" werd voor Curacaobaai (Curaçao), door torpedo’s getroffen. Ze werd brandend op het Rif, bij Willemstad, gezet en vloog daar in de lucht.
Voor de havens van Curaçao en Oranjestad i(Aruba) werden meerdere kleine tankers die uit Venezuela ruwe olie aanvoerden getorpedeerd of in brand geschoten. Toen bleek dat de reddingsmiddelen aan boord ondeugdelijk waren, brak een tien dagen durende zeeliedenstaking uit.
De olieaanvoer en verwerking stagneerde. Nadat de zaken aan boord verbeterd waren, eindigde de staking.
Een aantal Chinese opvarenden weigerden aan de vaarplicht te voldoen en werden in een kamp op Suffisant (Curaçao) opgesloten. Bij een controle door de politie kwamen ze in opstand, waarbij tien Chinezen doodgeschoten werden een diplomatiek incident met de Chinese Republiek was het gevolg.
Al de op zee gebeurde en weer plaatsvindende torpederingen zaaiden onrust op de eilanden en men werd bang voor een regelrechte aanval op die oliefabrieken.
9. De Duitse "zenuwoorlog" in het Caribisch gebied
De duidelijke aanwezigheid van Duitse onderzeeërs, leidde tot onrust en allerlei geruchten. Er gebeurden ook alarmerende dingen. De grote Amerikaanse club van de Standard Oil op Aruba brandde op mysterieuze wijze af. Men sprak van sabotage en/of "vijfde colonne". De gezinnen van Amerikaanse olie-employees werden met spoed naar Amerika geëvacueerd.
In stille baaien werden beven water liggende onderzeeërs gezien.
In de nacht werden nabij de baaien geheimzinnige lichtsignalen waargenomen. Motortorpedo¬boten kwamen in actie en patrouilleerden, zon¬der resultaat, op zoek naar U-beten. Dat die er wel degelijk waren bleek uit de torpedering van een groot vrachtschip in da haven van Castries (St. Lucia) waardoor die geblokkeerd werd en geen schip erin of uit kon. De stagnerende bevoorrading leidde tot hongersnood. Een zeer sterke Duitse radiozender "Radio Leesen " kon op Curaçao worden opgevangen en bracht onrust- zaaiende berichten. Zij meldde de lading op Curaçao van een Duitse zeeman. Die bezocht in Willemstad de bioscoop en drenk een glas whisky op het terras van Hotel Americano. De datum, naam van de film, prijs van het toegangskaartje en kosten van de consumptie werd¬en genoemd. Ook meldde men de sterkte van bewakingsdetachementen, de situatie bij de kustbatterijen en zo meer. Allemaal redenen voor onrust en geruchten onder de bewoners. Waar-schijnlijk waren de Duitsers helemaal geen aan¬val van plan. Ze hoopten door hun propaganda en acties nabij de eilanden de onrust op te voeren, stakingen in de oliebedrijven te bewerkstelligen en eventueel daardoor de fabricage stil te leggen of te stagneren. Het hoofd¬doel was de oliestroom van de geallieerden te hinderen. Hoe dan ook.
10. Hoe konden Duitse onderzeeërs in de Caribische Zee opereren, zonder bunkeren en pro¬viand op hun thuisbases?
Een antwoord was in die dagen moeilijk positief te geven, maar het lag wel voor de hand. De thuishavens van de duikboten waren o.m.: Brest, St.-Nazaire en Bordeaux. (De Duitse havens: Kiel, Wilhelmshafen, Hamburg blijven hier buiten) De afstand van de Franse havens naar de Caribische Zee en terug, inclusief een actie¬periode bij de Antillen, schiep voor bunkeren en proviandering een groot logistiek probleem. Dat werd op de volgende manier ondervangen:
Een aantal Midden-Amerikaanse republieken zoals: Costa Rica, Nicaragua, Honduras en Guatemala, dreef voor de oorlog een levendige han¬del met Duitsland. Nadat zij op aandringen van Amerika de oorlog aan Duitsland verklaarden, vielen die handelsinkomsten weg. Amerika com¬penseerde dat verlies met dollars en hulpgoederen. Maar niet voldoende naar de zin van die landen. Die werden geregeerd door dictatoriale presidenten die beslist niet anti-Duits waren. Ook waren ze niet afkerig van een handeltje met de "vijand", buiten medeweten van Amerika. Daarom leverden ze zonder gewetensbezwaren brandstof en proviand aan de Duitsers. Ze aten zodoende van twee walletjes. Verder had Vichy Frankrijk, zoals reeds gemeld, koloniën in het Caribisch gebied, met marine- en luchtmacht bases op Martinique, Guadeloupe en Frans Guyana met het 'Duivelseiland'. De helft van St-Maarten (Marigot als havenstad) was ook Frans bezit.
In dit gebied hadden de Duitsers een flinke vinger in de pap en er werd in die koloniën ook gebunkerd en geproviandeerd. In tegenstelling tot de Britse Antillen, werd op de Nederlandse eilanden geen hongergeleden. Men leefde er sober maar betrok veel groenten, vis en vlees van Venezolaanse schoeners die de korte oversteek naar onze eilanden (ong. 40 km) en zonder veel risico konden maken. Ook de grote aantallen geiten op onze Antillen voorzagen in vlees. De Venezolaanse schoeners hadden ook weleens meisjes aan boord, die hun kost als prostituee op de Nederlandse Antillen verdienden. Als een onderzeeër zo'n scheepje praaide, werden lading en vrouwen overgenomen. Na het plezier aan dek met de meisjes werd de schoener in de grond geboord. De bemanning werd soms op een vlot in de gelegenheid gesteld zich te redden. Dan dook de onderzeeër en de vrouwen verdronken jammerlijk. Een enkele keer werd de schoener alleen leeggeplunderd en de vrouwen ná hun diensten teruggezet aan boord. Dat was humaan maar dom van de Duitsers. Want bij aankomst in de Antillen kreeg de Inlichtingendienst veel te horen van de dames, die over het avontuur hun mond niet hielden. Zo hielpen zij mee aan de bestrijding van de Duitsers.
11. Het einde van de oorlog in het Caribisch gebied
Naarmate de konvooien naar Europa beter geëscorteerd werden, verminderde het aantal verliezen bij de koopvaardij. Meer onderzeeboten werden vernietigd op de Atlantische Oceaan.
De invasie in Normandië, de opmars van de Russen, gebrek aan grondstoffen in Duitsland en bombardementen op onderzeebootonderkomens, werden fataal voor de operaties van het onderzeebootwapen. Het aantal U-boten dat in de Caribische wateren opereerde, liep sterk terug. Ze waren meer nodig op het Europese strijdtoneel. Tenslotte, na de capitulatie van Duitsland in mei 1945 en Japan in augustus 1945, werd begonnen met de demobilisatie van de Schutterijen op de Antillen. Deze was in januari 1946 voltooid. Daarmee eindigde de strijd waarin de Antillen betrokken waren geweest.
12. Gegevens over de "eerste vrijwilligers van overzee"
H.A. Keuls: was voor de oorlog advocaat op Curaçao. Hij, had in Nederland gediend als dienstplichtig sergeant bij het Korps Motordienst in Haarlem. Vertrok op 15 mei 1940 uit Curaçao naar Europa. Na aankomst in Engeland op 10 juni 1940, werd hij afgekeurd voor dienst wegens een onherstelbare enkelbreuk.
Hij kreeg een burgerfunctie in Londen en werd na de oorlog bekend als auteur van televisiespelen o.a. "De Fabriek" en andere stukken. Hij overleed in Engeland op 22 augustus 1985.
J.D. Hazewinkel: was voor de oorlog dienstplichtig korporaal-ziekendrager. Ging in 1938 als stafemployé van de K.N.S.M. (Kon. Ned. Stoomboot Mij. N.V.) naar Curaçao. Vertrok op 15 mei 1940 naar Europa en voegde zich bij de Nederlandse troepen. Hij werd in Sandhurst opgeleid tot officier. In juni 1942 werd hij teruggezonden naar Curaçao en diende als compagniescommandant op Aruba en als ondercommandant op Bonaire. Na de oorlog studeerde hij af in de medicijnen en vestigde zich als huisarts te Dalfsen. Hij is nu 74 jaar en legde een paar jaar geleden zijn praktijk neer.
J. de Waal: werd in 1936 reserveofficier bij het Regiment Wielrijders te Vught. Ging in 1939 als staf-employé van de K.N.S.M. (Kon. Ned. Stoomboot Mij. N.V.) naar Curaçao. Vertrok op 15 mei 1940 naar Europa en werd ingedeeld bij de Nederlandse Troepen. Was daar o.a. commandant van de subsistenten compagnie, volgde kapitein Th.W. Zouteriks op als commandant "Pag-compagnie”, was daarna commandant D-compagnie en luitenant-adjudant van Commandanten 1ste Bataljon, t.w. majoor Suylen en majoor Mollinger (KNIL). In juni 1942 werd hij teruggezonden naar Curaçao en diende daar als compagniescommandant. Van 1944 t/m 1945 was hij Detachement Commandant Militaire Politietroepen op Bonaire. Na de oorlog trad hij in beroepsdienst bij de Koninklijke Luchtmacht. In 1970 verliet hij de dienst in de rang van luitenant-kolonel bij dat krijgsmachtdeel.
Naschrift: Ik ben me er van bewust dat dit stuk verre van volledig is. Het omvat in grote trekke de gebeurtenissen in het Caribisch gebied tijdens de oorlog. Organisatie van de strijdkrachten is buiten beschouwing gelaten. Wel stel ik het op prijs de gebeurtenissen in de Antillen, waar slechts enkele leden van de Brigade dienden, uit de doeken te doen.
Bussum 12 april 1989.
J. de Waal
Lt. Kolonel der Koninklijke Luchtmacht b.d.
Over de oorlogservaringen van de Arubaanse militairen is niet veel bekend. Om meer inzicht te krijgen in het leven van de militairen zijn vraaggesprekken gevoerd met toenmalige officieren en onderofficieren van de Schutterij op Aruba en met oud-militairen van het Vrijwilligers Korps Aruba (VKA). Omdat na de Duitse torpedo-aanvallen in februari 1942 op Aruba geen grote incidenten meer hebben plaatsvonden, wordt het vervolg van het Arubaanse oorlogsverleden door velen tegenwoordig als onbelangrijk afgedaan. Maar vanuit het perspectief van de toenmalige militairen, zo blijkt uit de interviews, werd de dreiging van een nieuwe aanval destijds als zeer reëel ervaren.
Voor getuigenverhalen van officieren en onderofficieren van de Schutterij en het Vrijwillerskorps op Aruba, klik hier