Rekruten uit Oost-Afrika
Rekrutering
Rekruten uit Oost-Afrika
Nederlandse dienstplichtigen vanuit Afrika op weg naar Engeland
Toen Nederland in mei 1940 door Duitsland werd bezet, bevonden zich overal ter wereld Nederlanders die door de oorlogsomstandigheden van hun vaderland waren afgesneden. Een deel van hen meldde zich vrijwillig voor de strijd tegen Duitsland. Anderen werden opgeroepen voor militaire dienst bij de Nederlandse strijdkrachten in Groot-Brittannië.
De Nederlandse regering in ballingschap probeerde ook landgenoten te bereiken die buiten Europa woonden en werkten. Dat gebeurde onder meer in Zuid-Afrika, het Midden-Oosten en delen van Afrika. De omstandigheden waaronder deze Nederlanders naar Engeland reisden, verschilden sterk.
Een bijzondere getuigenis over deze rekrutering verscheen in maart 1985 in het verenigingsblad de Vaandeldrager. De inzender, E.M. Leon, vertelde hoe hij vanuit het toenmalige Anglo-Egyptische Soedan werd opgeroepen en uiteindelijk in Engeland bij de Nederlandse strijdkrachten terechtkwam.
E.M. Leon: van Juba naar Engeland
In 1941 werkte E.M. Leon voor de plaatselijke overheid in Juba, in het toenmalige Anglo-Egyptische Soedan. Tegenwoordig ligt Juba in Zuid-Soedan.
Leon kreeg een oproep van de Nederlandse ambassade in Caïro om zich in Suez te melden. Daar verzamelde zich een groep Nederlanders die naar Engeland zou worden overgebracht om dienst te nemen bij de Nederlandse strijdkrachten.
Op 15 november 1941 vertrok het gezelschap per schip. De reis voerde eerst naar Zuid-Afrika, waar zich een groep Nederlandse landgenoten bij hen voegde. Vervolgens reisden de mannen via Trinidad naar New York.
Daar lag een nieuwe etappe van de reis in het verschiet. Het schip vertrok met een groot aantal Amerikaanse passagiers in konvooi naar Liverpool. De overtocht over de Atlantische Oceaan vond plaats in oorlogstijd en maakte deel uit van het omvangrijke scheepvaartverkeer waarmee mensen en materieel naar Groot-Brittannië werden vervoerd.
Op 3 februari 1942 kwam de groep in Londen aan. De mannen werden opgenomen in de Nederlandse militaire organisatie en vervolgens overgebracht naar Congleton en Wolverhampton, plaatsen die nauw verbonden waren met de opleiding en vorming van de Prinses Irene Brigade.
Leon bleef tot december 1945 in militaire dienst. Daarna vond zijn demobilisatie plaats in het land waar hij vandaan kwam.
Een bijzondere reis in oorlogstijd
De route die Leon beschrijft, laat zien hoe ver de Nederlandse militaire rekrutering zich tijdens de Tweede Wereldoorlog uitstrekte. Hij bevond zich niet in bezet Nederland en evenmin in een van de belangrijkste Nederlandse emigratiegebieden, maar werkte duizenden kilometers van Europa vandaan.
De oproep vanuit Caïro bracht hem naar Suez, waarna hij met andere Nederlanders een lange reis maakte via Zuid-Afrika, Trinidad en de Verenigde Staten. Pas na aankomst in Engeland kon hij daadwerkelijk in Nederlandse militaire dienst worden opgenomen.
Zijn getuigenis maakt bovendien duidelijk dat de groep uit verschillende delen van de wereld afkomstig was. Tijdens de reis sloten Nederlandse mannen uit Zuid-Afrika zich bij het gezelschap aan. Daarmee vormde de groep een voorbeeld van de internationale spreiding van Nederlanders die tijdens de oorlog bij de Nederlandse strijdkrachten terechtkwamen.
Oost-Afrika en het Nabije Oosten
De indeling van deze groep vraagt om enige geografische toelichting. Leon omschreef zichzelf in zijn bijdrage als iemand die behoorde tot de Nederlanders die in landen van het Nabije Oosten waren gerekruteerd. Als voorbeelden noemde hij Egypte, Soedan en Turkije.
Zijn eigen werkplek was Juba, in het toenmalige Anglo-Egyptische Soedan. Dat gebied wordt tegenwoordig doorgaans met de geschiedenis van Noordoost-Afrika verbonden. De geografische indeling in historische bronnen sluit dus niet altijd precies aan bij de huidige benamingen.
De ervaringen van Leon sluiten aan bij het bredere verhaal van de Nederlandse rekrutering buiten Europa. Op deze website zijn daarom ook afzonderlijke pagina's gewijd aan rekruten uit Zuid-Afrika, het Midden-Oosten, Canada en de Verenigde Staten.
De getuigenis van E.M. Leon
De onderstaande passage is afkomstig uit de tweede aflevering van De Vaandeldrager, verschenen in maart 1985. Leon reageerde daarin op een eerder artikel over de geschiedenis van de Prinses Irene Brigade, waarin volgens hem onvoldoende aandacht was besteed aan de Nederlanders die vanuit het Nabije Oosten waren gerekruteerd.
Met belangstelling las ik in de allereerste Vaandeldrager op blz. 21 het artikel over de beknopte geschiedenis van de Brigade. Het viel mij echter op, dat in de eerste alinea van genoemd artikel gesproken wordt over Nederlanders uit Engeland, Amerika, Canada en Zuid-Afrika. Niet gesproken wordt over een categorie Nederlanders, waartoe ikzelf behoorde, die werd gerekruteerd in landen in het Nabije-Oosten, zoals Egypte, Sudan, Turkije enz.
In 1941 werkte ik in Juba, Sudan, voor de regering aldaar, toen ik een oproep kreeg van de Nederlandse Ambassade in Cairo om mij te melden in Suez, waar ik met vele andere opgeroepen Nederlanders werd ingescheept voor vertrek op 15 november 1941. Wij reisden via Zuid-Afrika, waar een groep landgenoten uit dat land werd toegevoegd, via Trinidad naar New York, vanwaar onze boot met ook nog een grote groep Amerikanen aan boord, in konvooi naar Liverpool vertrok.
Op 3 februari 1942 kwamen wij in Londen aan, waar wij in het leger werden opgenomen. Wij werden voorts overgebracht naar Congleton en Wolverhampton.
Tot december 1945 bleef ik in militaire dienst. Demobilisatie vond plaats in het land van herkomst.
Bron: E.M. Leon, bijdrage in De Vaandeldrager, maart 1985.
Verder onderzoek
De bijdrage van Leon is een waardevolle persoonlijke bron, maar laat ook nog vragen onbeantwoord. Zijn volledige voornamen, zijn militaire onderdeel en zijn verdere loopbaan zijn op basis van deze getuigenis alleen niet met zekerheid vast te stellen.
Ook de naam van het schip waarmee de groep vanuit Suez vertrok, is in de aangehaalde passage niet vermeld. Nader onderzoek in de personeelsadministratie van de Nederlandse strijdkrachten en in scheeps- en konvooigegevens zou mogelijk meer duidelijkheid kunnen geven.
De getuigenis van Leon blijft daarmee een bijzonder document over de Nederlandse mannen die vanuit Afrika en het Nabije Oosten naar Engeland reisden om zich bij de Nederlandse strijdkrachten aan te sluiten.