Zuid-Afrika
Rekrutering > Rekruten uit Zuid-Afrika
Rekruten uit Zuid-Afrika
Nederlandse vrijwilligers in Zuid-Afrika
Toen Duitsland op 10 mei 1940 Nederland binnenviel, woonden er in Zuid-Afrika veel Nederlanders die in de jaren daarvoor waren geëmigreerd. Sommigen hadden Nederland verlaten vanwege de economische crisis en de beperkte mogelijkheden om daar werk te vinden. In Zuid-Afrika hadden zij inmiddels een nieuw bestaan opgebouwd.
Het nieuws van de Duitse inval bracht ook onder deze Nederlanders een gevoel van betrokkenheid bij het lot van hun geboorteland teweeg. Kort na de inval meldden de eerste vrijwilligers zich om aan de strijd tegen Duitsland deel te nemen. Enkele mannen vertrokken vervolgens naar Europa. Tegen de tijd dat zij Zuid-Afrika verlieten, had Nederland echter al gecapituleerd.
Een aantal van deze Nederlanders bereikte Groot-Brittannië en vond daar een plaats binnen de Nederlandse militaire organisatie. Bij de eerste opbouw van het Nederlandse Legioen sloten zich in ieder geval ongeveer zeven mannen uit Zuid-Afrika aan. Een van hen was Kees van Hulsteijn, die later als geheim agent voor de Britse Special Operations Executive (SOE) zou werken.
Niet alle vrijwilligers kozen voor Groot-Brittannië. Eind juni 1940 vertrok een groep van ongeveer tachtig man onder leiding van dr. A. van Selms vanuit Zuid-Afrika naar Nederlands-Indië, met de bedoeling dienst te nemen bij het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL).
De oproep tot militaire dienst
In juli 1940 verscheen in de Zuid-Afrikaanse pers, onder meer in het Hollands Weekblad voor Zuid-Afrika, een oproep aan Nederlandse mannen die tussen 1904 en 1920 waren geboren om zich bij het Nederlandse consulaat in Pretoria te laten registreren.
Kort daarna volgde een Koninklijk Besluit waarin de registratieplicht werd geregeld voor Nederlanders die tussen 1904 en 1921 waren geboren en in Groot-Brittannië, Noord-Ierland of de Unie van Zuid-Afrika verbleven.
De Nederlandse regering in Londen wilde voorkomen dat Nederlandse dienstplichtigen zich zonder toestemming bij de strijdkrachten van hun nieuwe woonland zouden aansluiten. Daarom werden regels ingevoerd voor Nederlanders die in een buitenlandse krijgsmacht wilden dienen. Voor dienst bij een geallieerde krijgsmacht was voorafgaande toestemming van de Nederlandse autoriteiten vereist.
De rekrutering verliep echter moeizaam. Veel Nederlanders hadden in Zuid-Afrika werk gevonden en een gezin gesticht. Niet iedereen wilde zijn opgebouwde bestaan opgeven om in Europa te gaan vechten. Bovendien ontbraken de middelen om alle dienstplichtigen daadwerkelijk tot dienstneming te dwingen.
Op 7 november 1940 maakte het Nederlandse gezantschap in Pretoria bekend dat Nederlandse vrijwilligers tussen achttien en veertig jaar onder bepaalde voorwaarden op kosten van de Nederlandse staat naar Groot-Brittannië konden reizen om dienst te nemen bij het Nederlandse Legioen in Porthcawl. Ook deze oproep leverde aanvankelijk weinig resultaat op.
De Nederlandse Militaire Missie
Om de rekrutering beter te organiseren, gaf minister van Defensie Adriaan Dijxhoorn op 3 maart 1941 opdracht aan de gepensioneerde schout-bij-nacht J. Bosma en reserveofficier van gezondheid dr. C.F. Koch om een Nederlandse Militaire Missie te vormen.
De missie werkte samen met de Nederlandse gezant in Zuid-Afrika en moest meer Nederlanders bewegen dienst te nemen bij de Nederlandse landmacht of marine. Daarvoor werden onder meer lezingen, diapresentaties en publicaties ingezet.
De oproepen richtten zich op dienstplichtigen tussen negentien en zesendertig jaar en vrijwilligers tussen negentien en vijfenveertig jaar. Dienstplichtigen konden een voorkeur voor een krijgsmachtonderdeel aangeven; vrijwilligers mochten zelf kiezen waar zij wilden dienen.
Een belangrijk probleem bleef dat de Nederlandse regering weinig mogelijkheden had om dienstweigeraars tot dienstneming te dwingen. Tegelijkertijd ontstonden juridische conflicten met Nederlanders die niet naar Europa wilden vertrekken.
In januari 1942 werden voor het Hooggerechtshof in Pretoria drie zaken tegen dienstweigeraars behandeld. De rechtbank verwierp hun verweren. De kwestie leidde uiteindelijk tot een veel ernstiger conflict tussen de Nederlandse regering in Londen en een groep Nederlandse emigranten in Zuid-Afrika.
Het eerste contingent: de Springbokken
Eind 1941 werd de eerste grotere groep Nederlandse vrijwilligers verzameld voor vertrek naar Groot-Brittannië. De groepen die gezamenlijk reisden, werden contingenten genoemd.
Het eerste contingent bestond uit ongeveer tachtig mannen. Velen kwamen uit de omgeving van Johannesburg en Pretoria. Een van hen was Pieter Kleinloog, wiens familie later informatie en foto's over zijn leven aan de webmaster verstrekte.
Op 10 januari 1942 vertrok het eerste deel van de groep onder leiding van eerste luitenant Looringh van Beeck vanaf het station in Pretoria. Bij het afscheid was een grote menigte aanwezig. De aanwezigen zongen het Wilhelmus en Wien Neêrlands Bloed.
Het eerste contingent Nederlandse vrijwilligers uit Zuid-Afrika vertrekt naar Groot-Brittannië
De overtocht met de Windsor Castle
In Kaapstad kwam het contingent bijeen. De mannen kregen militaire kleding en ontvingen een eerste, eenvoudige militaire opleiding.
Op 20 januari 1942 vertrokken zij met het passagiersschip Windsor Castle. De route liep via Trinidad, Groenland en IJsland. Op 17 februari bereikte het schip Glasgow.
Daar ontstond onverwacht een probleem: de aankomst van de Nederlandse militairen was bij de plaatselijke autoriteiten niet bekend. De mannen mochten aanvankelijk niet aan land. De Nederlandse Militaire Missie had de regering in Londen niet tijdig over hun komst geïnformeerd.
Na overleg kregen zij toestemming om nog diezelfde avond per trein naar Wolverhampton te reizen. Daar werden zij ondergebracht in Wrottesley Park, waar de Nederlandse brigade in opbouw was.
Aan boord van de Windsor Castle Inspectie Looringh van Beeck aan boord
De Springbokkencompagnie
In Wrottesley Park werden de mannen ingedeeld bij de D-compagnie van het eerste bataljon. Deze compagnie stond onder bevel van kapitein Looringh van Beeck en werd bekend als de Zuid-Afrikaanse compagnie, ofwel de Springbokkencompagnie.
Met speciale toestemming van brigadecommandant luitenant-kolonel De Ruyter van Steveninck mocht de vlag van de Unie van Zuid-Afrika die de mannen hadden meegenomen, iedere ochtend worden gehesen in het gedeelte van Wrottesley Park waar zij waren gelegerd.
De naam Springbokken verwees naar het nationale dier van Zuid-Afrika. De benaming gaf de compagnie een eigen identiteit binnen de Nederlandse brigade.
De volgende contingenten
Na de aankomst van het eerste contingent volgden tot begin 1943 nog verschillende groepen uit Zuid-Afrika. In totaal waren er tien contingenten voorzien, al zijn niet van alle groepen volledige gegevens bewaard gebleven.
Het tweede contingent
Het tweede contingent vertrok in maart 1942 onder leiding van luitenant H.J.W. Westenberg. Bij aankomst in Groot-Brittannië werden de mannen opgewacht door Looringh van Beeck en een erewacht van de Springbokken van het eerste contingent.
Het derde contingent
Het derde contingent arriveerde in juli 1942 in Engeland. De groep werd onder meer herinnerd door de aanwezigheid van een jonge springbok die Else, de dochter van Looringh van Beeck, had meegegeven.
Bij het vertrek van het eerste contingent had jonkheer Van Lennep, de Nederlandse gezant in Pretoria, de mannen toegesproken. Hij sprak de verwachting uit dat hun roem ver zou reiken als zij zich zouden onderscheiden als de Hollandse Springbokken van Zuid-Afrika.
Naar aanleiding van deze woorden gaf Else het derde contingent een jonge springbok mee. Het dier staat op de bestaande groepsfoto vooraan op de grond. Helaas overleefde het de overtocht niet.
Het derde contingent uit Zuid-Afrika. Op de tweede rij staat, vierde van rechts, Siebren Woudstra. Vooraan op de grond is de jonge springbok te zien die tijdens de overtocht overleed.
Het vijfde contingent
Het vijfde contingent vertrok na 14 juli 1942 onder leiding van luitenant H. Kijne. Na aankomst in Groot-Brittannië bleek dat Kijne zich ten onrechte als officier had voorgedaan. Hij werd daarop opgesloten en bleef gedurende een groot deel van de oorlog in gevangenschap.
Het zesde contingent
Tot het zesde contingent behoorden onder anderen J.P. Cornet en F.W. van Rijswijk.
Het zevende contingent en de ramp met de Abosso
Het zevende contingent stond onder leiding van luitenant W.M. Reuhl. De ongeveer vijftig Nederlandse rekruten reisden aan boord van de Abosso, een koopvaardijschip dat zonder voldoende bescherming de overtocht naar Groot-Brittannië maakte.
Op 29 november 1942 werd het schip onderweg getorpedeerd. Alle opvarenden kwamen om het leven, onder wie de Nederlandse rekruten van het zevende contingent.
De ramp betekende dat een complete groep Nederlandse militairen die onderweg was om zich bij de strijd tegen Duitsland aan te sluiten, Groot-Brittannië nooit bereikte.
Het achtste contingent
Het achtste contingent stond onder leiding van sergeant-majoor L.H. Spoor. Aanvankelijk waren ongeveer negentig dienstplichtigen uit onder meer Rhodesië, Portugees Oost-Afrika, Egypte en Belgisch-Congo voor deze groep opgeroepen.
Door verschillende omstandigheden werd de groep kleiner. Uiteindelijk meldden zich 42 mannen. Vijf dienstplichtigen moesten vanwege gewetensbezwaren tegen oorlogsvoering voor een commissie verschijnen.
Het vertrek zou aanvankelijk onder leiding staan van reserve-eerste luitenant A. Mauve. Omstandigheden maakten het noodzakelijk dat Spoor de leiding overnam. Voor de reis werd hij tijdelijk bevorderd tot sergeant-majoor.
De gemiddelde leeftijd van de groep bedroeg ongeveer dertig jaar. Bij de medische keuring werd ongeveer zeventig procent ingedeeld in de A-groep, de categorie voor militairen die medisch geschikt werden geacht voor volledige militaire dienst.
Een deel van de mannen vertrok op 15 november 1942 uit Pretoria. De anderen meldden zich op 17 november in het Pollsmoorkamp in Kaapstad.
In november vertrok het contingent met de Sibajak. Eind december 1942 kwamen de mannen aan in Groot-Brittannië.
De Sibajak, waarmee het achtste contingent vanuit Zuid-Afrika naar Groot-Brittannië reisde
Het negende contingent
Het negende contingent stond onder leiding van A. Mauve en vertrok in januari 1943 vanuit Kaapstad met de Orion. De groep bestond uit ongeveer zestig mannen, onder wie vijf gearresteerde dienstweigeraars.
Aan boord bevonden zich bovendien ongeveer drieduizend Italiaanse krijgsgevangenen. Tijdens de overtocht ontsnapte het schip ternauwernood aan een torpedo. Eind februari 1943 bereikte het contingent Groot-Brittannië.
Het tiende contingent
Hierover zijn op deze pagina geen gegevens beschikbaar.
Hierover zijn op deze pagina geen gegevens beschikbaar.
Het springbokembleem
Het springbokembleem dat door de Zuid-Afrikaanse rekruten werd gedragen
De naam Springbokken kreeg ook een plaats in de herkenningstekens van de militairen. De springbok werd gebruikt als mouwembleem en vormde een herkenbaar symbool voor de rekruten uit Zuid-Afrika.
Het embleem herinnerde aan de herkomst van deze militairen. Binnen de Nederlandse brigade vormden zij een herkenbare groep, maar zij maakten deel uit van een Nederlandse militaire organisatie die uit rekruten met zeer uiteenlopende achtergronden bestond.
De bestemming van de rekruten
Niet iedere Nederlandse dienstplichtige uit Zuid-Afrika kwam uiteindelijk in Groot-Brittannië terecht. Een deel werd medisch afgekeurd, anderen namen dienst bij het Zuid-Afrikaanse leger en weer anderen werden naar de Nederlandse strijdkrachten in het Caribisch gebied of naar andere overzeese gebieden gestuurd.
Volgens de gegevens op deze pagina reisden in totaal ongeveer zeshonderd rekruten uit Zuid-Afrika naar Groot-Brittannië. Daarnaast werden ongeveer negenhonderd dienstplichtigen in Groot-Brittannië afgekeurd, traden 131 mannen in dienst bij het Zuid-Afrikaanse leger en werden ongeveer 160 mannen naar Oost- en West-Indië gezonden.
Deze cijfers moeten worden gelezen in samenhang met de verschillende oproepen en contingenten. Niet iedere opgeroepen man werd daadwerkelijk militair en niet iedereen die zich meldde, werd geschikt bevonden voor dienst.
De rekrutering uit Zuid-Afrika was daarmee een belangrijk, maar ook ingewikkeld onderdeel van de opbouw van de Nederlandse strijdkrachten in ballingschap.
De terugkeer naar Zuid-Afrika in 1945
Na het einde van de oorlog keerden Nederlandse militairen die uit Zuid-Afrika afkomstig waren, terug naar hun woonland.
Op 8 september 1945 meldde de Zuid-Afrikaanse pers dat het schip Ruys omstreeks 11 september in Tafelbaai werd verwacht. Aan boord bevonden zich ongeveer zestig oud-brigadeleden uit Johannesburg en ongeveer vijfenvijftig uit Pretoria.
Het bericht in de Zuid-Afrikaanse pers bevatte een namenlijst van oud-brigadeleden uit Pretoria. Deze lijst is hieronder opgenomen, zodat de namen bewaard blijven en door familieleden en onderzoekers kunnen worden geraadpleegd.
Oud-brigadeleden uit Pretoria
M. Engelberts, W. J. van den Berg, J. Rooseboom, M. Runia, J. Bokhorst, J. J. van Niftrik, H. A. Goedhart, C. Ippel, W.H. Dames, H. J. Ferguson, A. Trumpie, P. Vervark, Harold Coull, L.W. van Hout, D.H. Horstmanshof, J. van Diggelen, Jan Stammes, T. J. Dubbeld, A. A. Meininger, P. Pelle, H. Kop, J.J. van de Plassche, P. R. Schrale, N. Langhout, W. van den Burg, E. Lamberts, A.W. van der Spek, J.B. van Veen, G. J. Buys, C. J. de Jager, L.W. Kampen, L. de Steur, H. Kaal, S. Tilma, W. Schreuder, A. G. Wegner, G. van der Tas, C. F. Prins, B. J. Erkens, J. Havelaar, P. W. Spronk, A. van der Laarse, H. P. de Kamper, F. C. D. Masman, J. van de Velde, J. J. de Graaf, J. van Veelen, J. van Vliet, L. de Kloe, J. C. de Graaf, D. Kits, J. C. Verhulst, P. Kleinloog, G. van Harmelen, H. Breedeveld, S. A. van der Loo, J. Reuvers, J. van der Loo, D. Drent, A. Munting, F. van Dijk, M. J. Tinnenbroek en A. Waals.
Bron: bericht in de Zuid-Afrikaanse pers, 8 september 1945. Overgenomen uit de documentatie van C. Hijszeler.
Een bijdrage aan de Nederlandse strijdmacht
De rekrutering in Zuid-Afrika bracht een aanzienlijke groep Nederlanders naar Groot-Brittannië. Zij kwamen uit verschillende delen van het land en hadden uiteenlopende redenen om dienst te nemen. Sommigen waren al vroeg als vrijwilliger opgekomen, anderen meldden zich na de invoering van de dienstplicht.
De Springbokkencompagnie vormde een herkenbaar onderdeel binnen de Nederlandse brigade. De mannen deelden de ervaringen van de opleiding en het leven in Engeland met militairen uit andere landen en met Nederlanders die rechtstreeks uit het bezette vaderland waren ontsnapt.
De geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse rekruten omvat echter ook de moeilijke kanten van de rekrutering. Er waren dienstweigeraars, juridische conflicten, afgekeurde kandidaten en de tragische ramp met het zevende contingent.
Samen vertellen deze gebeurtenissen het verhaal van een internationale groep Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog op verschillende manieren met de strijd tegen Duitsland werd geconfronteerd.
Bronnen en verdere informatie
Zuid-Afrikaanse persberichten uit de oorlogsjaren en september 1945.
Documentatie van C. Hijszeler.
Persoonlijke informatie en foto's over Pieter Kleinloog.
De afzonderlijke webpagina's over Kees van Hulsteijn, Siebren Woudstra, de dienstweigeraars en de ramp met de Abosso.
Met veel dank aan Coen Hijszeler