Walsem, F. v. - Prinses Irene Brigade

Ga naar de inhoud

Walsem, F. v.

Erelijst gesneuvelden > Namenlijst slachtoffers Veldtocht
Bron foto: OGS

Achternaam: Walsem
Tussenvoegsels: van
Voornaam: Frans
Voorletters: F.
Rang: Res.2e Lt.Art.
Mil. Onderdeel: Kon.Ned.Brig.Prinses Irene
Geboorteplaats: Renkum
Geboortedatum: 18-08-1924
Overlijdensplaats: 's-Gravenhage
Overlijdensdatum: 05-07-1945  
Begraafplaats: Gem. begraafplaats Oude Toren te Woensel, Eindhoven
Gemeente: Eindhoven
Vak: B
Nummer: 1  

Familie en jeugd
De ouders van Frans waren Alkmaarder Herman Francois van Walsem (1888-1968) en de Amsterdamse Albertina Christina Wilhelmina de Bois (1892-1978). Ze trouwden in 1918 in Amsterdam en kregen samen drie kinderen:
  • Jan Martin (1921-1922)
  • Jeanette Christine "Tineke" (1923-2008), getrouwd en later gescheiden van (1914-2008), één van de eerste Engelandvaarders en later directeur van Shell Nederland
  • Frans (1924-1945)

Herman François van Walsem, de vader van Frans. Bron: Huygens Instituut.

Zijn vader was in 1919 als jurist bij Philips in Eindhoven komen werken. In maart 1923 werd hij tot secretaris van N.V. Philips benoemd en werd hij ook de voorzitter van het College van Onder-Directeuren en Secretarissen. Eind jaren dertig maakte hij deel uit van de Raad van Bestuur van deze NV.
Hij was een onverschrokken toponderhandelaar en een koele analyticus, met als belangrijkste charme een droge humor. Van Walsem was sinds 1939 lid van de hoofddirectie, die verder bestond uit President-commissaris Anton Philips, president-directeur ir. Frans Otten, marketingman Othon Loupart en Antons zoon ir. Frits Philips.
Van Walsem was politiek actief voor de Liberalen. Hij stond tweede op de lijst bij de verkiezing Provinciale Staten in 1935.
Er vielen hem ook veel onderscheidingen ten deel: Officier in de orde van Oranje-Nassau, Officier in de Kroonorde van Italië, Officier d'Académie, Chevalier de la Legion d'honeur.

De Parklaan in Eindhoven, waar het gezin Van Walsem vanaf 1931 woonde.
Bron ansichtkaart: www.ihesm.com/eindhoven1934/villapark


Het gezin woonde vanaf 1931 aan de Parklaan 52 in Eindhoven, in een villawijk waar verschillende vooraanstaande families woonden. Vermoedelijk zat Frans op de Nuts- lagere school op de nabijgelegen Reigerlaan. Hier zat Frits, de zoon van Anton Philips ook op school.
Frans groeide op in een omgeving waarin Philips een belangrijke rol speelde in het economische en maatschappelijke leven van de stad.

De evacuatie van de Philips-directie in mei 1940
Aan het einde van de jaren dertig hield Philips rekening met een mogelijke Duitse inval. Daarom was een evacuatieplan opgesteld voor ongeveer 150 personen, onder wie leden van de directie en hun gezinnen. Bij een Duitse aanval zouden zij eerst naar Den Haag en vervolgens naar Groot-Brittannië worden gebracht.
In november 1939 en april 1940 werd de Philips-top met familieleden al eens naar Den Haag overgebracht. Beide keren bleek het gevaar niet onmiddellijk aanwezig. Op de avond van 9 mei 1940 ontving Frans Otten, president-directeur van Philips, echter een waarschuwing van majoor G.J. Sas, de Nederlandse militaire attaché in Berlijn. Duitse troepen zouden Nederland de volgende dag binnenvallen.
Het evacuatieplan werd opnieuw in werking gesteld. Machines en andere bedrijfsmiddelen werden in veiligheid gebracht en ook de aangewezen directieleden en hun gezinnen vertrokken. Door de Duitse aanval en de chaotische omstandigheden bereikten veel van de geplande transporten hun bestemming niet. De leden van de directie wisten via verschillende routes Den Haag te bereiken.
Op 13 mei 1940 werd de situatie zo gevaarlijk dat het gezelschap naar Hoek van Holland werd overgebracht. Daar lagen Britse torpedobootjagers gereed om onder anderen Nederlandse ministers, medewerkers van de Britse ambassade en de Philips-groep naar Groot-Brittannië te vervoeren.
De toen 17-jarige Tineke van Walsem herinnerde zich dit nog goed:

"Voordat we aan boord van de destroyer mochten, werden we gecontroleerd. Je moest “Scheveningen” goed kunnen uitspreken."

Na een 12-uur durende zenuwslopende zeereis kwamen ze aan bij de Tilbury Docks in Londen. Vanwege de dreigende Duitse bombardementen op Londen en het feit dat de Philips-top zich te veel gebonden voelde door de strenge Engelse bedrijfswetgeving, besloot de Philipsgroep naar de VS door te reizen. Philips NV had overal in de wereld belangen. Ze hadden al trusts opgezet in Groot-Brittannië en de V.S. en zodoende kon de Duitse bezetter niet de controle over het complete Philips concern krijgen.
Ze richtten hun hoofdkwartier op in Curaçao, maar wilden kantoor houden in New York. Antons zoon, Frits, kreeg de leiding in Eindhoven en stond onder toezicht van een Duitse 'Verwalter' (beheerder).

Voor de doorreis naar de VS, wilden ze de risico’s zo klein mogelijk te houden. Vandaar dat ook deze zeereis op twee verschillende schepen werd ondernomen. Vanwege de grote trek naar de VS, viel het niet mee om tickets te reserveren. Pas op 12 juni konden de families Van Walsem, Van den Berg en Ammeraal, naar New York vertrekken. Anton Philips, Otten, Loupart en Planje konden pas op 24 juni op de overvolle Duchess of Bedford de haven van Liverpool verlaten. Dit schip volgde de noordelijke route naar Canada. Elke tocht over de oceaan was in die tijd, vanwege Duitse torpedo-aanvallen, gevaarlijk. Vandaar dat de passagiers altijd gekleed moesten slapen en permanent een reddingsgordel bij zich moesten dragen. De opluchting was dan ook groot toen men een week later veilig het Canadese Quebec bereikten.
Kort daarop kwam de top van de N.V. Philips met hun gezinnen aan in New York, waar inmiddels op de 6e verdieping van het Roosevelt Hotel op Manhattan, een kantoor voor de directie was ingericht. De Nederlanders vonden in een aantal gemeubileerde huizen een geschikte woonplaats in Larchmont, op een halfuur reizen van de metropool.

Anton Philips had er nooit een geheim van gemaakt dat zijn bedrijf de Amerikaanse markt wilde veroveren.  Nu de hele top van het bedrijf daar was, moest men van de gelegenheid gebruik maken. Zo werden er fabrieken gebouwd die radiobuizen aan het Amerikaanse leger leverde.
In Nederland stond een deel van het bedrijf in dienst van de Duitse bezetter en fabriceerde
het onderdelen die belangrijk waren voor de oorlogsindustrie, zoals radio’s voor vliegtuigen en duikboten. Door de splitsing van het Philips-concern in trusts, kwam Philips als één van de weinige bedrijven versterkt uit de oorlog.

De Nederlandse directieleden wilden zo voorkomen dat het gehele Philips-concern onder Duitse controle zou komen. Terwijl een deel van het bedrijf in bezet Nederland bleef functioneren, werden in het buitenland activiteiten voortgezet en nieuwe mogelijkheden ontwikkeld.
De evacuatie betekende voor Frans dat hij zijn opleiding in de Verenigde Staten kon voortzetten. Terwijl Nederland onder Duitse bezetting leefde, begon voor hem een nieuwe periode aan de andere kant van de Atlantische Oceaan.

Zie hier de documentaire van Andere tijden over De vlucht van de Philips-directie. Hierin komen ook Tineke van Walsem en Diek Otten aan het woord.

Studie in de Verenigde Staten
Frans maakte zijn middelbareschoolopleiding in de Verenigde Staten af. In juni 1942 begon hij, op zeventienjarige leeftijd, aan zijn studie aan Princeton University in New Jersey.
Zijn medestudenten herinnerden hem als een bijzonder vitale en opgewekte jongeman. Hij kon zich volgens hen met enthousiasme aan moeilijke taken wijden en was een goede vriend voor degenen die hem kenden. Hun herinneringen schetsen het beeld van een jonge man die ambitieus was, maar ook sociaal en betrokken.

Frans van Walsem tijdens zijn militaire opleiding in Guelph, Canada. Bron: NIMH.

De oorlog in Europa bleef ondertussen een belangrijke rol spelen in het leven van Nederlanders die naar het buitenland waren uitgeweken. Veel jonge Nederlanders wilden bijdragen aan de bevrijding van hun vaderland. Ook Frans besloot zich beschikbaar te stellen voor militaire dienst.
Op 16 maart 1943 behaalde hij zijn War Certificate. Kort daarna meldde hij zich in Guelph, in de Canadese provincie Ontario, voor militaire dienst.

Naar Canada en Groot-Brittannië
Als nieuwe rekruut volgde Frans in Canada ongeveer zes weken militaire opleiding. Daarna werd hij ingedeeld bij het achttiende detachement Nederlandse militairen dat naar Groot-Brittannië zou vertrekken.
Op 13 september 1943 maakte het detachement per schip de overtocht naar het Verenigd Koninkrijk. Daar volgden verdere militaire training en voorbereiding op de inzet bij de Nederlandse strijdkrachten die vanuit Groot-Brittannië werden opgebouwd.
Op 19 september 1943 werd Frans geplaatst bij de Koninklijke Nederlandsche Brigade Prinses Irene. Hij werd ingedeeld bij de artillerie.
Tijdens zijn opleiding aan de Officers Cadet Training Unit werd Frans op 1 juni 1944 tijdelijk bevorderd tot sergeant.
Op 17 februari 1945 volgde zijn bevordering tot reserve-tweede luitenant der artillerie.
Zijn militaire loopbaan had daarmee in relatief korte tijd een belangrijke ontwikkeling doorgemaakt. Na zijn opleiding in Noord-Amerika was hij officier geworden bij de Nederlandse brigade die zich tijdens de oorlog had voorbereid op de strijd tegen Duitsland.


Hier zien we Frans  links van het geschut en rechts Jan Gras

De Prinses Irene Brigade in Den Haag
Na de Duitse capitulatie in Nederland op 5 mei 1945 trok de Prinses Irene Brigade op 8 mei Den Haag binnen. De militairen kregen verschillende taken. Zij verzorgden onder meer bewaking bij koninklijke gebouwen, ondersteunden de autoriteiten bij het optreden tegen collaborateurs en hielpen bij de distributie van voedsel aan de bevolking.
In de weken daarna nam de brigade deel aan festiviteiten en parades en verzorgde zij erewachten. Tegelijkertijd gingen de militaire opleidingen en studies door.
Ook Frans nam deel aan het leven van de brigade in Den Haag. In zijn vrije tijd ging hij geregeld met zijn vriendin de stad in. Na jaren van oorlog was de bevrijding voor veel mensen een periode waarin zij weer samen wilden zijn en het leven wilden vieren.
In de vroege ochtend van 5 juli 1945 ging het echter verschrikkelijk mis.

Frans van Walsem

Het fatale incident van 5 juli 1945
Op 5 juli 1945, omstreeks twee uur 's nachts, stapte Frans samen met zijn vriendin na een avond in Den Haag in een jeep om terug naar huis te gaan. Bij een controlepost van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) liet hij zijn identiteitsbewijs en verlofpas zien.
Volgens de lezing die later op de website is weergegeven, naderde op dat moment vanuit de tegenovergestelde richting een auto met Britse officieren. De auto zou niet zijn gestopt, waarna bij de controlepost een waarschuwingsschot werd gelost en vervolgens werd geschoten. Een kogel trof Frans in het hoofd. Hij overleed ter plaatse.
Dit was de officiële versie van het voorval.

De brief van zijn oom J.J. van Walsem
Frans' oom J.J. van Walsem schreef aan zijn broer, die op dat moment in de Verenigde Staten verbleef, over het onderzoek naar de dood van Frans. Dat was een andere versie. In zijn brief beschreef hij wat hem over de eerste verhoren en de verklaringen van leden van de Binnenlandse Strijdkrachten was meegedeeld.

"In mijn brief van 17 september schreef ik je reeds, dat in de vroegen morgen van 5 juli 1945 het eerste onderzoek is ingesteld door Haagsche Politie, die onmiddellijk eenige leden der B.S. (Binnenlandsche Strijdkrachten) heeft verhoord, waarvan één zeer betrouwbaar voorkwam. Deze had verklaard dat een militaire auto de versperring was doorgereden zonder te stoppen; dat de leden der B.S., die bij de versperring op post stonden, daarop op de banden van de auto hadden geschoten en deze aldus tot stilstand hadden gebracht en dat daarop twee Engelsche officieren, waaronder een majoor en een vrouw, waren uitgestapt en een conflict was ontstaan tusschen die officieren en één of meer leden der B.S.; dat een officier met geweld zich had meester gemaakt van een geweer van een lid der BS had geschoten op een inmiddels genaderde en passeerende tweede auto die bij de versperring had gestopt en verlof had gekregen door te rijden. De tweede auto werd bestuurd door Frans, die door het schot werd getroffen. Volgens de verklaring van de leden der B.S. waren Engelsche officieren dronken, zelfs stomdronken, en was ook de vrouw niet nuchter; de namen van alle drie zijn bekend. De Haagsche Politie heeft zich teruggetrokken, toen bleek, dat bij het opgeven een militair betrokken was, en de Militaire Politie, met name luitenant Frederiks, de zaak verder zou onderzoeken. Je hebt stellig het recht de ware toedracht van het rampzalige ongeval in bijzonderheden te weten, ook al zouden daarbij delicate omstandigheden voor de betrokkenen aan het licht komen. Een ding is zeker, dat Frans zelf aan zijn dood geen schuld heeft."
Bron: OGS

De brief is een belangrijke bron voor de geschiedenis van het incident, maar moet zorgvuldig worden geïnterpreteerd. Het is een verslag van informatie die aan de oom was meegedeeld en niet noodzakelijk een rechtstreeks ooggetuigenverslag van de schietpartij.

Het onderzoek naar zijn dood
Volgens de informatie die eerder op deze website werd vermeld, is het incident onderzocht door de Koninklijke Marechaussee en is er een rapport opgemaakt. De beschikbare informatie maakt echter niet duidelijk wat de volledige inhoud van dat rapport was, welke conclusies de onderzoekers trokken en of er uiteindelijk iemand verantwoordelijk is gehouden.
Zonder inzage in de oorspronkelijke stukken kan daarom niet met zekerheid worden vastgesteld wat er precies is gebeurd of waarom het onderzoek op een bepaalde manier is afgehandeld.
Voor zijn familie en vriendin moet het verlies bijzonder zwaar zijn geweest. Frans was pas twintig jaar oud. Hij had zijn opleiding onder moeilijke omstandigheden voortgezet, was officier geworden bij de Prinses Irene Brigade en had de bevrijding van Nederland meegemaakt. Slechts enkele weken later kwam hij om het leven.
De precieze omstandigheden van zijn dood verdienen nader onderzoek, zodat zijn verhaal zo zorgvuldig en volledig mogelijk kan worden vastgelegd.
Een blijvende herinnering binnen de familie
Frans bleef ook na zijn dood een belangrijke plaats innemen in de familiegeschiedenis. Zijn zus Tineke vernoemde na de oorlog een van haar zoons naar haar overleden broer. Met koninklijke goedkeuring kreeg deze zoon de naam Frans van Walsem Vas Nunes.
Zo bleef de naam van de jonge officier voortleven binnen de familie.

Bericht over Frans van Walsem in De Telex van 13 juli 1945. Bron: De Telex


Frans van Walsem vermeld in Princeton, nr. 36. Bron: Princeton

Terugkeer van de familie naar Nederland
In november 1945 keerden de Nederlandse gezinnen die in Larchmont hadden gewoond, terug naar Nederland. Zij maakten de overtocht met een schip van de Holland-Amerika Lijn.
Voor de familie Van Walsem betekende de terugkeer het einde van een periode in ballingschap. Frans maakte die terugkeer niet meer mee.

Laatste rustplaats
Frans van Walsem overleed op 5 juli 1945 in Den Haag. Volgens de gegevens op de website van de Oorlogsgravenstichting werd hij begraven op de gemeentelijke begraafplaats Oude Toren in Woensel, Eindhoven. De registratie vermeldt vak B, nummer 1.

Bronnen en literatuur
  • Oorlogsgravenstichting (OGS): gegevens over Frans van Walsem.
  • Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH): foto van Frans tijdens zijn opleiding in Canada.
  • Huygens Instituut: portret van Herman François van Walsem.
  • Brief van J.J. van Walsem aan Frans' vader over de omstandigheden van het overlijden.
  • De Telex, 13 juli 1945.
  • Princeton, nr. 36.
  • P.J. Bouman, Anton Philips, de mens/de ondernemer (Amsterdam, 1956).
  • Stichting 18 September: biografische gegevens over Frans van Walsem.
  • Prinses Irene Brigade: militaire loopbaan en aanvullende biografische gegevens.
     

Terug naar de inhoud